Wednesday, May 06, 2026
सत्यस्य सत्यम् !
सत्यस्त सत्यम् !
आजच्या ‘गीता-रहस्य’च्या सत्रांत काही छान मुद्दे ऐकतां आले. त्यांत सत्य, अहिंसा वगैरे बाबींवरील लोकमान्यांचे विचार ऐकल्यानंतर जमलेल्या जवळजवळ प्रत्येक श्रोत्याने आपापली मतें थोडक्यात पण प्रभावीपणे मांडलीं आणि सर्वांनाच हे सत्र मनापासून आवडल्याचे जाणवले. आज गैरहजर असलेल्या सुहृदांसाठी त्याचा गोषवारा सादर करीत आहे.
मात्र या निमित्त आठवली खूप वर्षांपूर्वी वाचलेली एक कथा. ब्रह्मदेवाने एकदा केलेल्या श्रीकृष्णाच्या खऱ्या स्वरूपाचे वर्णन होते ते. तो म्हणतो - “सत्य व्रतं सत्य परं त्रिसत्यम्, सत्यस्य योनीं निहितं च सत्यम्, सत्यस्य सत्यं ऋत् सत्य नेत्रम्, सत्यात्मकं त्वं शरणं प्रपन्ना: “ !
ब्रम्ह्याला याहून कमी दर्जाच्या स्तुतीने समाधान झाले नसते आणि ‘सत्य’ हेच नाम त्याला उपयुक्त वाटून त्य साक्षात्काराने तो एवढा पुलकित झाला की प्रत्येक श्वासागणिक तो सत्यम् सत्यम् असा घोषा करीत राहिला.
मात्र काही काळाने भगवंतांनी आपले खरे स्वरूप स्वत:च त्याला बोलून दाखवले- ‘मी मानव नाही नि अतिमानव ही नाही; यक्ष नाही की राक्षसही नाही; ब्राह्मण नव्हे की क्षत्रिय नव्हे, वैश्य नि शूद्र नव्हे; मी ब्रह्मचारी नाही गृहस्थ वा वानप्रस्थी नाही, ‘मी’ आहे सत्यबोधक - सत्यं शिवं सुंदरम्’ !”
कथा संपली.
कालचे सत्र गीतारहस्याच्या दुसऱ्या प्रकरणापासून अर्थात ‘कर्मजिज्ञासा’ पासून सुरू झाले. अर्जुनाचे मोहग्रस्त होऊन आलेल्या द्विधा मनस्थितीचे विश्लेषण करताना लोकमान्यांना काही पाश्चात्य ग्रंथकारांची नोंद घ्यावीशी वाटली. त्यांत विल्यम शेक्सपीयरचा हॅम्लेट जशा विमनस्क अवस्थेत सापडला त्याचा उल्लेख येतो. त्याचप्रमाणे दुसऱ्या एका नाटकातील ‘करॉयलनेस’ चाही संदर्भ देताना लोकमान्य ‘कर्तव्या’वर भाष्य करताना आठवण करून देतात की फार दूर जायची गरज नाही, महाभारत या एकाच ग्रंथांत असे कित्येक दाखले ठायीठाईं विखुरलेले सापडतील.
आपले कर्तव्य बजावत असताना ‘गुरूं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् / आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् // - ‘बेशक ठार करावा’ ! (असे शास्त्र सांगते - मनु. ८/३५०)
हाच न्याय आत्मसंरक्षणार्थही लागू पडतो.
‘अहिंसा’ या विषयावर लिहिताना देखील ‘कर्तव्याकर्तव्यावर लोकमान्यांचा भर आहे. अहिंसेबरोबरच क्षमा, शांती, दया वगैरे गुणांवरही आपल्याला सहज पटेल असे लिहून गेलेत लोकमान्य. ते म्हणतात की ‘नेहमीच क्षमा किंवा नेहमीच तापटपणा श्रेयस्कर होत नाहीत ! म्हणूनच बाबांनो, यांसाठी देखील अपवाद सांगितले आहेत आपल्या धर्मशास्त्रांनी !
सत्र संपतासंपतां ‘सत्य’ या विषयावर गाडी पोहोचली आणि त्यासाठी कदाचित अनेक सत्रें अपुरी पडतील म्हणून काल अल्पविराम घेतला !
तथापि, ‘सत्यस्य वचनं श्रेय: सत्यादपि हितं वदेत् / यद् भूताहितमत्यन्तं एतत्सत्यं मतं मम //‘ या वचनाने पुढील सत्र घेणार आहोत !
रहाळकर
५ मे २०२६.
Friday, May 01, 2026
बरखुरदार !
बरखुरदार !
बरखुरदार हा एक फारसी शब्दप्रयोग असून तो सहसा पुत्र किंवा होतकरू तरूणांसाठी आदरार्थी वापरला जातो हे कित्येकांना माहीत नसेल. अर्थात कुणावर व्यंग करताना किंवा त्यांची नकळत हजामत करतानाही काही महानुभाव पाहिलेत मी. हजरत, जनाब वगैरे शब्द मूळ उर्दूतले. अर्थात ते नेहमीच आदरपूर्वक उच्चारले जातात.
बरखुरदार हा शब्द आमच्या भागांत सर्रास वापरला जाई. अगदी आमचे मेडिकलचे प्राध्यापक देखील हिंदींत आलेच तर बरखुरदार म्हणत, मात्र ते बहुधा खरडपट्टी काढण्यासाठीच !
आज ‘हरफनमौला’, ‘बरखुरदार’, हजरत, जनाब वगैरे शब्द का पिंगा घालत आहेत मनात ते माहीत नाही, पण यानिमित्त तुमची व्होकॅब्युलरी म्हणजे शब्दभांडार जरासे समृद्ध करायचा उपद्व्याप केला. सांगा आवडला असेल तरच ! कारण त्यामुळे माझेही अज्ञानात थोडीशी भर पडेल, अज्ञान म्हणजे भ्रम बरं का ! !
रहाळकर
१ मे २०२६.
Sunday, April 26, 2026
मी पाहिलेलं इंग्लंड !
मी पाहिलेलं इंग्लंड !
खरंतर Spectacular England या माझ्या छोटेखानी इंग्रजी पुस्तिकेत London within England आणि England beyond London अशा दोन भागात आम्ही पाहिलेल्या लंडन आणि इंग्लंडचा धावता उल्लेख केलाय मी. मात्र आज तळेगावच्या सुरम्य सकाळीं गॅलरीत बसून आसमंत न्याहाळत असताना आमच्या इंग्लंडमधील वास्तव्याची प्रकर्षाने याद आली नि वाटलं मायमराठीतून तुम्हालाही ती सफर घडवून आणावी !
वास्तविक गेली पंचवीस सव्वीस वर्षें श्रीश-अलकाकडे आम्ही जवळजवळ दर वर्षीं तिकडे जाऊनयेऊन आहोत. अठरा ट्रिप्स् झाल्यात एव्हाना ॲव्हरेज पाचपाच महिन्यांच्या आणि म्हणून साहाजिकच तो प्रदेशही खूप पाहून झालाय. किती किती सहली झाल्या आहेत तिथे याला गणती नाही, मात्र आठवतील तेवढ्या पुन्हा सांगीन म्हणतो. ‘आठवतील तशा’ असे म्हटले मी म्हणून कुठेच क्रोनोलॉजी किंवा सुसंगती आढळणार नाही तुम्हाला, यदाकदाचित् सोबत राहिलाच तर ! असो.
‘आधी वंदूं तुज मोरया’ या प्रार्थनेनुरूप आधी इंग्लंडचे आदि-दैवत मानल्या गेलेल्या कॅन्टरबरी पासून प्रारंभ करूं. खरंतर किती इंग्लिश लोक ‘आर्चबिशप् ऑफ कॅन्टरबरी’ला आपला घर्मगुरू मानत असतील याबद्दल शंका असली तरी आपण बुवा जरासे धार्मिक, निदान ईश्वराला ‘मानणारे’ असतो असे वाटले म्हणून हा ओझरता उल्लेख ! तेही असो.
चार वेळा कॅन्टरबरी वारी झाली असली तरी तिथल्ल्या चर्चमधे एकदाच पाऊल टेकवले होते कारण सर्वच चर्चांचे अंतरंग स्वरूप अगदी समसमान असते, मग ते लंडनमधील सेंट पॉल असो, वेस्टमिन्स्टर किंवा थेट रोममधील व्हेटिकन ! मुळात तिथल्ली रंगबिरंगी कांचकामाची किमया मात्र मोहवणारी असते, शिवाय तो गूढ गहनगंभीर घंटानाद ! कमालीची शिस्त आणि अनाकलनीय नैराश्य पसरविणारी शांतता जराशी न आवडणारी बाब असते खरी.
लंडनपासून हाकेच्या अंतरावर म्हणजे जेमतेम दीडदोन तासांवर दक्षिणेकडे विस्तीर्ण सागरकिनारा वारंवार भेटी द्यायला खुणावत राहतो आणि तो शेकडो मैल पसरलेला आहे. साहाजिकच निव्वळ दोन तास पुरत नाहीत नेहमीच तिथली निसर्गशोभा अनुभवायला, आणि मग ‘बॅंक हॉलिडे’ चे निमित्त साधून मित्रमंडळींच्या परिवारासह काफिला निघतो चार दिवस मौजमस्ती करायला. प्रत्येक बंदरांनजिक विस्तीर्ण बीचेस अथवा वाळूची तटबंदी आणि उत्तम निगा राखलेली विस्तीर्ण उद्यानें खरोखर मनमोहक असतात.
‘डेव्हन’ नजीक शंभराहून अधिक ‘कॅरॅव्हॅन्स’ चे लहानसे उपनगर वसवलेले आहे. तिथल्या प्रत्येक कॅरॅव्हॅनच्या आंत सर्व सोयीसुविधांनी युक्त अशी एकावेळी तीन फ्यामिलीज सहजपणे राहू शकतील अशी सोय आहे. हे कॅरॅव्हॅन नगर एका सपाट डोंगरावर उभारण्यात आले आहे आणि खालीं विस्तीर्ण सागरकिनारा अर्थात लांबच लांब पसरलेला ‘बीच’. या परिसरात शेकडो नव्हे हजारों ‘सी-गल्स्’चा चिवचिवाट अव्याहत सुरू असतो. असे शेकडों सीगल्स आकाशात उंच भरारी घेत समुद्राकडे मासा धरायला इतक्या वेगाने आणि शिताफीने सूर मारतात की सांगता सोय नाही. यानिमित्त रिचर्ड बॅक् ने लिहिलेल्या छोट्याशा ‘जोनाथन लिव्हिंगस्टन सीगल्’ची याद ताजी होते. खूप छान पुस्तक आहे ते, मुद्दाम मिळवून जरूर वाचा अशी माझी आग्रहाची शिफारस असेल.
या डेव्हनपासून अडीच तीन तासांवर इंग्लंडच्या दक्षिण-पश्चिम टोकावर अतिशय रम्य असे ‘कॉर्नवॉल’ आपल्याला ओढून ओढून घेईल. मात्र ते सर्व सांगायला (आणि वाचायला) थोडा निवान्त वेळ हवाच ना, म्हणून क्षणभर विश्रान्ती !
क्रमश:…….
रहाळकर
२६ एप्रिल २०२६.
