Wednesday, August 12, 2026
ज्योती-ध्यान !
ज्योती-ध्यान !
प्रत्येक भारतीयाला ध्यान-धारणा हे शब्द नवीन नसतात आणि त्यांतील काही मंडळी त्या ध्यानधारणेचा पाठपुरावा करीतही असतात. कित्येकांना त्याबद्दल निव्वळ कुतुहल असते म्हणून ते जाणकार व्यक्तींचे मार्गदर्शन वगैरे घेऊ पाहतात. वास्तविक ध्यानाच्या ‘टेक्निक’ चे अनंत प्रकार आहेत. प्रत्यक्ष ध्यानाचा अनुभव ज्याने त्यानेच घ्यावयाचा असतो आणि तो आनंद प्रत्येकाचा अगदी वैयक्तिक असतो, तो शब्दांतून सांगता येत नाही.
स्वामींनी अगदी बालवयातही ध्यानाचा अनुभव घेण्यासाठी त्यांच्या बालविकास वर्गांतून ‘ज्योती-ध्यान’ कसे करता येईल याचा सोपा वस्तुपाठ दिला होता. मला वाटतं तो सर्वांनाच आचरतां येण्यासारखा आहे, नव्हे, तो अनुभव एकदा तरी प्रत्येकाने घ्यायला हवा असे माझे प्रांजळ मत आहे.
ज्ञानेश्वरीत एक छान ओंवी येते मनाच्या एका पैलूबद्दल, माऊली सांगतात की जेव्हा मनाला एखाद्या विषयाची गोडी लागते तेव्हा तो अनुभव पुन्हापुन्हा घेण्यासाठी मन ‘सोकावते’ !
अगदी तसेच एकदा ‘ज्योती-ध्यान’ छानपैकी ‘जमले’ तर तो अनुभव वारंवार घ्यावासा वाटतो ! करून तर पहा एकदा तरी.
कोणत्याही वेळीं, जमल्यास पहांटेच्या प्रहरीं - शांत निवांत जागीं बसावें, समोर एक समई, निरांजन, पणती किंवा गेलाबाजार मेणबत्ती प्रज्वलित करावी, शक्यतों ती ज्योत स्थिर राहील असा ‘निर्वातींचा दीपु’ असावा, त्या ज्योतीकडे काही क्षण अनिमिषपणे पाहात राहावे त्राटक केल्यासारखे नि मग अलगद डोळे मिटून तीच ज्योत आपल्या भ्रूमध्यात म्हणजे दोन्ही भुंवयांच्या मधोमध स्थिरावली असल्याची मनोमन कल्पना करावी. ती तिथे स्खिरावल्यानंतर मनोमन तिला आपल्या हृदयापर्यंत आणावी, तेथून सर्व अंगप्रत्यंगांत फिरवल्यावर आपल्या टाळूपर्यंत आणावी आणि तेथून ती दिव्य ज्योत हळूहळू आसमंतांत फांकत जात असल्याचा मनोमन अनुभव घ्यावा, आपण स्वत: नि मित्रगोत्र आप्तस्वकीय इतकेच नव्हे तर असले नसलेले शत्रूही त्या दिव्य प्रकाशांत न्हाऊन निघत आहेत असे मनोमनीं पाहात राहावे आणि त्या पसरलेल्या प्रकाशांत आपण न्हाहून निघत असल्याचा आनंद घेत राहावा. ……!
ही सर्व प्रक्रिया कुणी काही मिनिटांत अनुभवेल तर कुणी कितीही वेळ. सर्वेत्र सुखिन: सन्तु या प्रार्थनेने या ज्योती-ध्यानाची सांगता करावी.
इति शम् !
रहाळकर
१२ ऑगस्ट २०२६ ( दीप अमावस्या ! )
Monday, August 10, 2026
नेक् टाय !
नेक् टाय !
आज हॅंगरवाले कपाट उघडताच चारदोन नेकटाय खालीं घरंगळत आले. त्यांना पुन्हा स्थानापन्न करत असताना प्रत्येक टायच्या आठवणींत रमून गेलो पुन्हा एकदां !
खरंतर पहिलावहिला नेक् टाय वापरायला सुरूवात झाली मेडिकलच्या तिसऱ्या वर्षापासून, कारण एका प्राध्यापकाचा दंडक असे प्रत्येक विद्यार्थ्याने हॉस्पिटलमध्ये शिरण्यापूर्वी व्यवस्थित परीटघडीच्या कपड्यांत आणि ॲप्रन बरोबरच नेक् टाय बांधूनच आले पाहिजे. त्यावेळी एकदोन टाईज पुरेशा असत. मात्र त्यानंतर हळुहळू त्यांची संख्या वाढत गेली कधी छान दिसला म्हणून किंवा बहिणींनी भेट दिल्यामुळे. ( होय, तेव्हांसुद्धा बहिणीच असे उपहार देत ! )
नेक् टायची सुरेख समोसा गाठ मारण्यात मी लवकरच तरबेज झालो नि माझ्या अनेक मित्रांनी माझ्याकडून त्यासाठी धडे घेतले. मी त्यांना ‘समोसा नॉट’ बरोबरच ‘शिंगाडा नॉट’ बांधायलाही शिकवले होते जी किरकोळ शरीरयष्टीवर अधिक शोभून दिसत असे. त्याकाळीं इंग्रजी शब्दांना मराठी किंवा हिंदी फ़ॉर्मॅट देण्याची टूम निघाली होती आणि नेकटायला कंठलंगोट हा घाणेरडा शब्द प्रचलित झाला होता. असो.
हे नेक् टायचे अप्रूप मला परवा परवांपर्यंत होते हो. वाढता वाढतां वाढे असे करता करतां तीनचार डझन केंव्हा कसे होत गेले न कळे. मात्र प्रत्येक टाय अतिशय सुंदर होता हे निर्विवाद.
या संख्येवरून आठवले आमचे ॲनॅटमीचे प्रोफेसर इंद्र भार्गव. त्यांचे वडील युधिष्ठिर भार्गव हे तेव्हाचे आयसीएस् सनदी अधिकारी, खूप माया जोडलेले आणि इंद्र भार्गव तर चक्क एचओडी देखील. अमाप पैसा होता घरात आणि इंद्र विशेष देखणा, हौशी आणि शो-मॅन ! ते दररोज नवीन सूट टाय परिघान करीत. आमच्या दोन वर्षांच्या ॲनॅटमी सत्रात त्यांनी कधी एकही सूट टाय रिपीट केल्याचे स्मरत नाही !
या नेक् टाय बरोबरच ‘बो’ आणि ‘कॅव्हेट्’ देखील प्रचलित होत्या. विशेषकरून महूहून इंदौरला येणारे सैनिकी अघिकारी बहुधा कॅव्हेट वापरीत, एक मफलरवजा त्रिकोणी झबलं जे इंदूरच्या थंडींत आवश्यक असे. ‘बो’ चा वापर शंतनुराव किर्लोस्करांचा ट्रेडमार्क होता नै !
आधी बहिणींनी, मग पत्नीने नि नंतर जांवई मुलगा आणि मुलीनेही छान छान नेक् टाय हौसेने खरेदी करून दिले ( मैत्रिणीच नसल्याने कुणाचे नाव घेणार ! ) असो.
चारदोन नेकटाय काय घरंगळले, किती वेळ वेठीस धरले तुम्हाला पहा !
रहाळकर
१० ऑगस्ट २०२६.
