Thursday, February 19, 2026
बिल् ब्रायसन् !
बिल ब्रायसन् !
श्रीशकडे असताना मी तेथील लायब्ररींचा खूप छान उपयोग करीत असे. सहसा हट् के असलेली पुस्तकें पाहायचा मला छंद होता, त्यांत चांगली प्रवास-वर्णने मला विशेष आवडत. विविध देशांची नि शहरांची छायाचित्रें सुद्धा मला पाहायला आवडतात कारण मुळांत भटकंती-प्रिय असलेल्या मला सगळीकडे जाऊन येणे शक्य नाही, निदान या उतारवयांत !
खरंतर ही गोडी लावली पुलंच्या ‘अपूर्वाई’ नि ‘पूर्वरंग’ मुळे. त्यात भर घातली मीना प्रभूंच्या ‘माय लंडन’ ने ! मीना प्रभूंशी तर ओळख सुद्धा झाली खूप वर्षांपूर्वी.
मात्र ब्रायसन् चे पहिले पुस्तक ‘नोट्स् फ्रॉम ए स्मॉल आयलॅंड’ अर्थात ब्रिटन वरील पुस्तक वाचता वाचता मी या कलंदर माणसाचा चाहता झालो.
मला विशेष भावली ती त्यांची वर्णन करतानाची विनोदी शैली. पु.ल. जसे वर्णनाच्याही पेक्षा स्वत:वर आणि इतरांवर कोट्या करायचे, स्वत:तीला नसलेली वैगुण्येही सहज सांगून जायचे तशी आहे बिल् ब्रायसनची लेखनशैली. हा कलंदर अमेरिकन जवळजवळ पंचवीस वर्षें इंग्लंडमधे राहिला नि परत अमेरिकेत गेला. मात्र त्याला तिथे चैन पडेना, सतत इंग्लंडच्या आठवणी बेचैन करीत. सबब तो पुन्हा एकदा ब्रिटन पालथे घालण्यासाठी एकटाच परत येतो, पाठीवर निव्वळ एक हॅवरसॅक घेत बहुतेक ठिकाणी पायीं हिचहायकिंग करीत आख्खे इंग्लंड पुन्हा तुडवून काढतो आणि या सुंदर पुस्तकाची निर्मिती होते. त्याचे हे निव्वळ प्रवासवर्णन नसून एकंदरच मानवी स्वभावांच्या विविधांगी पैलूंचे सुरेख दर्शनही आहे यांत. अशीच पुस्तकें त्याने ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण अनेरिकेवरही लिहिलीत. मात्र मला विशेष भावले ते ‘नोट्स् फ्रॉम ए स्मॉल आयलॅंड’, कदाचित माझेही तसेच अनुभव असावेत म्हणून !
रहाळकर
२० फेब्रुवारी २०२६
परब्रह्म-स्वरूप !
परब्रह्म-स्वरूप !
सार्थ श्रीदासबोध लिहीत असताना प्राचार्य के.वि.बेलसरे अनेक विषयांचे स्पष्टीकरण आधीच सांगून टाकतात. परवां आपण श्रीसमर्थांचे जीवनदर्शन, त्यांचे अध्यात्म-विषयक तत्वज्ञान थोडक्यात समजावून घेण्याचा प्रयत्न केला. आज ‘परब्रह्म-स्वरूपा’ विषयीं जरासे समजून घेण्याचा प्रयास करणार आहे. अर्थात हेही विवेचन पूर्णत: प्राचार्यांचे आहे हे वेगळ्याने सांगण्याची गरज नाही (आणि एकेकाळचा ‘वांग्मय- चौर्य’ हा प्रचलित शब्द टीका म्हणून ऐकावा लागणार नाही ! ) असो.
सर्वप्रथम ‘ब्रह्म’ या शब्दाचा अर्थ अतिविशाल, बृहत् किंवा खूप मोठे असे सांगताना तें सर्वसमावेशक, विलक्षण चैतन्याने परिपूर्ण अशी आत्मवस्तु असल्याचे सांगतात. वास्तविक हे दिसणारे जग किंवा अवघे विश्वच एकुलत्या एक ब्रह्मस्वरूपानेच ओतप्रोत असल्याचे सांगताना ते समजून घ्यायला आपली बुद्धी तोकडी पडते. तथापि, ब्रह्म ‘आहे’ म्हणजे त्या परब्रह्म-वस्तूला ‘अस्तित्व’ आहे, मात्र ते कसे हे सांगण्यासाठी, तें प्रत्यक्ष ‘दाखवतां येण्यासारखे नसल्याने नकारात्मक किंवा ‘नाही-पणाचे’ शब्द वापरावे लागतात ! (केवढे विडंबन ! )
त्याचे वर्णन ‘निर्गुण, निर्विकारी, निराकार, निरवयव, निरंजन, निर्विकल्प, निराभास, निष्प्रपंच, निराघार, निरुपम, निरूपाधि, नि:संग, निश्चल, निर्दोष, निष्कर्म, निर्लेप त्याचप्रमाणे अनात्म, अजन्म, अनंत, अप्रत्यक्ष, अक्षय, अगणित, अरूप, अलक्ष, अपार, अढळ, अतर्क्य, अद्वैत, अच्युत, अच्छेद्य, अदह्य, अक्लेद्य असे आहे. ( भगवंतांनी दुसऱ्या अध्यायांत आत्म्याचे वर्णन काही मोजक्या विशेषणांनी सांगितल्याचे आपल्याला माहीत आहे. मात्र वरील यादी त्या पलीकडची, खरंतर सर्वच विशेषणांच्या पलीकडची असल्याचे समजले तर ‘बृहत्’ या एकाच शब्दात ते सर्व सामावून जाईल.
याचाच अर्थ असा की मानवी बुद्धीच्या पलीकडचे हे प्रकर्ण आहे !
तर मग हे ब्रह्मस्वरूप कसे समजेल हे श्रीसमर्थ आत्मप्रचीतीच्या बळावर आणि त्या प्रकाशांत अतिशय सूक्ष्म असे ब्रह्म विश्वातल्या प्रत्येक सजीव-निर्जीव वस्तूंत, कणाकणांत, अणुरेणूंत सारखेपणाने गच्च भरून आहे असे सांगतात. ते कमीजास्त न होतां जसे आहे तसे अखंडपणे ‘असते’ ! ते एकच एक आहे, अमुक एक नसून सर्वत्र समसमान आहे. त्याचे वर्णन केवळ ‘मौनानेच’ करणे शक्य आहे ! !
तस्मात्, ‘गुह्यानां मौनं चाsस्मि’ म्हणत आतां गप्प राहणेच श्रेयस्कर ! !
रहाळकर
१९ फेब्रुवारी २०२६.
Monday, February 16, 2026
भटकणे नि भरकटणें !
भटकणे नि भरकटणें…….!
नुस्ताच गॅलरीत बसून रस्त्यावरची वर्दळ पाहात बसलो होतो आणि मनात आलं की आपणही जरा फेरफटका मारून यावा. अर्थात कुठे जायचं ते अजिबात ठरिवलं नव्हतं. एऱ्हवी सुद्धा आम्ही कित्येक वेळा आधी काहीही न ठरिवतां बस् ‘निकल पडत होतो’ ! नवल म्हणजे हे ‘निकल पडणे’ बरेच वेळां ‘लांबचा पल्ला’ गाठत आलेले असे, मसलन् पांवस, प्रशांति निलयम किंवा औदुम्बर नृसिंहवाडी वगैरे. सुरुवातीला फटफटीवरून, मग स्कूटर, नंतर एष्टी, आणखी नंतर कारने नि कधी मॅटॅडोरने देखील. तथापि सर्वात हुकुमी म्हणजे मनोमनीं ! !
आज कुठे कुठे जाऊन आलो म्हणता ? आज चक्क लंडनभर फिरून आलो की राव अर्ध्या तासात ! मस्तपैकी स्नॅक् ची पाकिटं, ज्यूसची छोटी कार्टन्स, छत्री नि मोफत प्रवासाचा पास घेऊन, बायको नि मुलांना सांगून आणि अर्थातच मोबाईल घेत्साता बाहेर पडलो. समोर आली त्या बसमघे स्थानापन्न झालो आणि ‘बस’च्या शेवटल्या थांब्यावर उतरलो. समोरच ट्रॅमचे स्टेशन दिसले नि नुकतीच आलेली ट्रॅम परतीच्या प्रवासाला निघालेली पाहून सरळ आत घुसलो. चक्क विंबलडन् ला जाऊन थांबली की ती ट्रॅमगाडी ! दोनशे नंबरची बस दिसली म्हून मर्टनचं गणपती मंदिर पुन्हा एकदा फिरून आलो. अर्थात तिथे जरासा थांबून दर्शन वर्शन घेतलं, गंपतिबाप्पाला बाबाय् म्हणत पुन्हा तीच ट्राम पकडली आणि क्रॉयडनला ब्रेक जर्नी केला. कोण जाणे का पण मला तिथे फिरून यायला भारी आवडते. आजवर किमान दहाबारा वेळा फिरलोय तिथे मी. लुईशॅमची पंचाहत्तर नंबरची बस पकडून वाटेत नॉरवुडचे विस्तीर्ण जलाशय पुन्हा एकदा पाहून घेतले. तळीं, सरोवरें, तालाब, नद्या नि सागर-महासागर मला नेहमीच खुणावत राहतात. त्यांत दिसणाऱ्या निळ्या आकाशाचे हिरवे प्रतिबिंब मोहवून टाकते मला. असो.
भटकंती करायला एकटाच बाहेर पडलो की मला इथल्ल्या कोणत्याही लायब्ररीत किमान दोन अडीच तास घालवल्याशिवाय चैन पडत नाही बघा. पायांची भटकंती अंम्मळ थांबवून त्या ग्रंथसंपदेंत हरवून जावेसे वाटते नि ते मी करतोही. दरम्यान घरी एकदोन वेळा कॉल करून माझी व्हेअरअबाऊटस् सांगायची तसदी मी क्वचित घेतो कारण त्याआधी माझी वेळोवेळी खबरबात त्यांनी आधीच मिळवली असते.
थोडक्यात, ही मनोमनींची भटकंती नि भरकटणें सतत चालू असते, वानगीदाखल थोडेच कथन केले. कंटाळलात की नाही अजून ?
रहाळकर
१६ फेब्रुवारी २०२६.
