Sunday, August 09, 2026
सूटबुटातले ऋषी !
सूटबुटातले ऋषी !
आमची आख्खी पीढीच अतिशय भाग्यवान म्हणायला हवी ज्यांनी आपल्या आयुष्यांत अनेक ऋषितुल्य मंडळी पाहिली, ऐकली नि वाचली देखील. आमच्या आधीच्या पीढ्यांनी कदाचित् पुणेरी पगडी, फेटा किंवा पांढऱी शुभ्र टोपी वापरणारे सानेगुरूजीं सारखी ऋषितुल्य मंडळी पाहिली असतील, हिरवी टोपी परिघान करणारे विनोबा भावे किंवा केवळ कोट नि पॅंट घालणारे प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांचेशी संवाद देखील घडला असेल. माझ्या पुरते बोलीन म्हटले तर मी सूटबूट नेक् टाय वापरणारे कित्येक आधुनिक ऋषी पाहिले आहेत, अगदी डझनावारी !
शाळेंत शिकत असतानाचे अतिशय निर्धन, धोतरावर असंख्य गाठी नि कोटावर ठिगळें लावलेल्या बुचडे सरांसारख्या ऋषितुल्य शिक्षकांपासून कॉलेजमधील सूट नि टाय् वापरणारे कित्येक प्राध्यापक अजूनही स्मरणांत आहेत आणि त्यांची नुसती आठवण झाली तरी डोके आपसूक नतमस्तक होते, मनोमन त्यांना वंदन घडते आणि कृतज्ञताभाव सहज उफाळून येतो.
अदमासें पंधरावीस वर्षांपूर्वी लंडनच्या सायन्स म्यूझियम मध्ये अल्बर्ट आईन्स्टीनचे वेषांत एका मस्खऱ्याचा ‘शो’ पाहिला होता ज्याने त्या महान शास्त्रज्ञांचे हुबेहूब व्याख्यान साभिनय सादर केले होते. वास्तविक खरा आईन्स्टाईन पंचावन्न सालींच निवर्तलेला, पण त्याचे सोंग घेणाऱ्यालाही मनोमन वंदन केले होते मी !
होळकर कॉलेजमधील इंग्रजीचे दोन्ही प्राध्यापक, प्रो. गोळे आणि प्रो. सुळे कायम सूटबुटांत असत- एक ‘प्रोझ’ शिकवीत तर दुसरे ‘पोएट्री’ नि ‘मर्चंट ऑफ व्हेनिस’ ! दोघेही मराठी असूनही इंग्रजीवर केवळ प्रभुत्व आणि भाषाशैलीमुळे कदाचित इंग्रजांनाही मागे टाकतील असे होते. मला मराठी वांग्मयावर प्रेम करायला शिकवले ते चौधरी नि पांढारकर मास्तरसाहेबांनी तर इंग्रजीवर या वरील दुकलीने !
मेडिकलला आल्यावर प्रोफेसर एम् एम् माथुर, प्राचार्य बी सी बोस, प्रोफेसर जंगालवाला आणि प्रो. पोहोवाला ही ऋषितुल्य मंडळी अक्षरश: खिळवून ठेवीत त्यांचे व्याख्यानां दरम्यान ! डॉ. मुखर्जी आणि डॉ. कुंटे असेच निष्णात भेषक आणि ऋषी देखील.
पुढे पुण्यात आल्यावर सूटबूट न वापरणारी थोर थोर मंडळी पाहिली ऐकली ज्यांत एस्सेम जोशी, नानासाहेब गोरे, बाळासाहेब भारदे, वि.स.पागे, मोहन धारिया, स्वामी माधवनाथ, गोपीनाथ तळवलकर, कर्नल सोमण, डॉ.चक्रपाणी जोशी प्रभृतींचा आदरपूर्वक उल्लेख अत्यंत आवश्यक ठरतो. अजून कित्येक नावें नि व्यक्ती नजरेपुढून हलायला तयार होत नाहीत ज्यांत अकोल्याचे डॉ.भागवत, सर्वश्री पोहनेरकर काका, देशपांडे काका इत्यादींचा नामनिर्देश अत्त्यावश्यक ठरतो !
मंडळी, सूटबुटातली असोत वा नसोत, वरील सर्व दिग्गज केवळ ऋषितुल्य नव्हेत काय ?
रहाळकर
९ ऑगस्ट २०२६ (ऑगस्ट क्रान्किदिन ) ! !
Saturday, August 01, 2026
इंटीरियर डेकोपेशन ! आतली सजावट !
इंटीरियर डेकोरेशन - आतली सजावट !
माझ्या तीर्थरूपांना घरातली सजावट अधून मधून बदलण्याची हौस होती. अगदी दौऱ्यावर असतांना देखील तेथील डाकबंगल्यात ते सर्वप्रथम पूर्व-पश्चिम अशी भिंत किंवा कोपरा पाहून तिथे एक टेबल लावायला सांगत, त्यावर स्वच्छ शुभ्र टेबल क्लॉथ अंथरून आधी गणपती, दत्तात्रेय आणि त्यांच्या मातोश्रींचा सुरेख नक्षीकामाची लांकडी फ्रेम असलेली तसबीर जमवून ठेवीत. तिथल्या बागेतील सुंदर फुलें वेचून या तिन्ही तसबिरींना छानपैकी सजवत असत आणि मगच चहाफराळ वगैरे सोपस्कार सुरू होत.
मला आणि ताईला आमच्या घरीं स्वतंत्र खोल्या होत्या आणि आपापली खोली स्वच्छ नि नीटनेटकी ठेवण्यावर वडिलांचा कटाक्ष असे. आम्ही दोघे आपापल्या खोल्या अधूनमधून ‘स्वॅप’ किंवा अदलाबदल करत असूं. कपाटे मात्र वह्यापुस्तकें आणि कपड्यांनी चक्क ‘कोंबलेलीं’ ! असो.
माझ्या मुलांनाही घराची छान सजावट करण्याची जणू चढाओढ असते. मी मात्र हल्ली हल्ली ते वरचेवर करीत असतो हे तुम्ही पाहिले आहेच. माझा तो सांप्रतचा विरंगुळा म्हणा हवं तर !
तथापि मला आज या ‘इंटीरियर डेकोरेशन’ किंवा आतली सजावट यावर जरासे वेगळे भाष्य करायचे आहे. मंडळी, मागे मी ‘मिल्यू इंटीरियर’ किंवा शरीराच्या अंतरंगातल्या वातावरणाचे शरीर-शास्त्रानुसार केलेले वर्णन तुम्हाला कदाचित् आठवत असेल. आज जरा शरीराच्याही कितीतरी आंत, अगदी प्राणमय मनोमय विज्ञानमय नि आनंदमय कोषांच्याही पलीकडे जे काही ‘असेल’, त्यावर विचार करीन म्हणतो. वास्तविक या पंचकोषांच्या अलिकडे, पलीकडे आणि सबाह्यअंतरंग व्यापून असलेले एकुलते एक परब्रह्मच वसत असले तरी ते पंचकोष सुद्धा समजून घ्यायला हवेच ना !
डोन्ट वरी, त्यांवर खूप काही सांगायची माझी पात्रता नाही म्हणून त्यांना चक्क बगल देऊन मी असे म्हणेन की जेवढी बाह्य सजावट महत्वाची त्याहून कितीतरी पटींनी अधिक अंतर्गत सजावट विशेष महत्वाची.
काही अतिशय जुजबी, किरकोळ बाबी असतात पण त्यांचेकडे जाणीवपूर्वक पाहता आले तर आपले व्यक्तिमत्व हवेहवेसे घडू शकेल. कोणालाही प्रसन्न हसरा चेहराच पाहावासा वाटतो, दुर्मुखलेला त्रासिक रागीट चेहरा कुणालाच आवडत नाही. मात्र चेहऱ्यावर विलसणारे प्रसन्न हास्य हे आतल्या सजावटीचे प्रतिबिंब असते हे विसरून चालणार नाही. बळेबळें हंसणे हे निव्वळ नाटक होय हे कुणाच्याही सहज लक्षात येते. माऊलींची एक झकास ओंवी आहे - ‘देखें अखंडित प्रसन्नता, आथि जेथ चित्तां, तेथ संसार-दु:खां समस्तां, ठाव नाही’ ! दुसरे कुणी म्हटलंय्- ‘मन करा रे प्रसन्न, सर्व सुखासी कारण’ ! मनाची प्रसन्नता हेच ते इंटीरियर डेकोरेशन !
आतां, ही ‘प्रसन्नता’ कशी मिळवायची, कुठे मिळेल ती ? नो, ती मिळवायची नसून ती आपसूक प्रकट होईल, जेव्हा माझ्या मनात ठाण मांडून बसलेल्या सहा शत्रूंना एकएक करीत हद्दपार करीन तेव्हाच ! त्या बेट्यांना नेस्तनाबूत करण्यासाठीच तर आपण विविध साधनांच्या मागे लागतो ना ! ते सर्व एकेक करीत बाहेर पडत गेले की प्रसन्नता, शांती, प्रेमाचा घडा हळूहळू भरूं लागेल जो निव्वळ चेहऱ्यावर न दिसतां आसमंत व्यापू शकेल !
त्या षडुरिपूंचा कबाडा बाहेर टाकून आपापले अंतरंग छानपैकी सजवणे, एम्बेलिश करणे हाच मूळ परमार्थाचा भक्कम पाया होय.
रहाळकर
१ ऑगस्ट २०२६
