Tuesday, March 31, 2026
राल्स्, ऱ्होन्काय आणि क्रेप्स् !
राल्स्, ऱ्होन्काय नि क्रेप्स् !
स्टेथॅस्कोपने छाती तपासत असताना या तीन शब्दांचा वापर करत असूं आम्ही. राल्स् म्हणजे एखाद्या चिंचोळ्या बाटलीत पाणी भरताना किंवा काढताना येणारा आवाज, ऱ्होन्काय म्हणजे फुंकणीतून वारा घालावा तसा कोरडा आवाज, तर क्रेप्स् किंवा क्रेपिटेशन्स म्हणजे आपल्या कानाजवळ आपणच आपले केंस चिरडावे तसा खरखरीत पण सौम्य आवाज ! हे सगळे का सांगतोय तुम्हाला तेही सांगतो.
असं पहा सर्वच डॉक्टर मंडळी आणि विशेषकरून मेडिकलचे विद्यार्थी स्टोथोस्कोप नामक आयुधाला गळ्याभोंवती मिरवण्यात धन्यता मानतात. खरंतर हे श्रवण-आयुध काय म्हणून वापरले किंवा न वापरले जात असेल ? मानवी शरीरातील अंग नि अंग सतत काही ना काही हालचाल करीत असतं, मग ते हृदय असो, फुफ्फुसं असोत वा सगळ्या रक्तवाहिन्या आणि इंटेस्टीन्स सुद्धा. त्या चळवळींचा आवाज तर येणारच ना, मात्र तो अतिशय सूक्ष्म असल्याने स्टेथोस्कोप त्याला किंचित मोठा करून ऐकवतो. हे झाले ढोबळ वर्णन, मात्र खरी मज्जा पुढेच आहे कारण नुसती छातीच नव्हे तर पोट देखील ऐकतां येते बरं का. पोटातल्या गुडगुडण्याला आम्ही म्हणतो ‘बार्बोरिग्मी’ ! कठीण आहे उच्चारायला पण ऐकतांना आपण पाण्याच्या तळाशीं आहोत असे वाटते. हृदयाचे ठोके तर अव्याहत लुब् डुब् लुब् डुब् असा आवाज करत असतात आपल्या जन्माच्या कितीतरी आधीपासून. याला आम्ही म्हणतो ‘फीटल् हार्ट साऊंड्स’ जे गर्भवतीच्या पोटावर स्टेथोस्कोपने किंवा ‘फीटोस्कोप’ने ऐकतां येतात. हृदयाच्या साध्या लुब् डुप् पेक्षा कधी कधी ‘मरमर’ नावाचा आवाज ऐकताच आमचे कान उभे राहतात आणि कुछ तो गडबड है म्हणत पुढची पाऊलें उचलायला भाग पाडतात.
या स्टेथोस्कोपच्या खूप दर्दभऱ्या कहाण्या मला सांगता येतील. खरंतर मेडिकलच्या तिसऱ्या वर्षीं स्वत:चा स्टेथोस्कोप खरेदी करायची लगबग किंवा चढाओढ लागे. स्वस्तवाले भारतीय बनावटीचे पंधरावीस रूपड्यांत मिळत तर जर्मन चिरूर्ग पंचेचाळीस पन्नास पर्यंत. त्यातही लांब नळ्यांचे नि आंखुड असे प्रकार असत. आपापल्या कुवतीनुसार आणि बुद्धीनुरूप ते विकत घेतले जात. जुनी टेक्स्टबुक किंवा बोनसेट् ऐवजी स्टेथोस्कोप मात्र ब्रॅंडन्यू असे जो पुढे कित्येक दशकें वापरात राही. ग्वालियरच्या ‘मेळ्यांत’ पोरीसोरींवर भाव मारण्यासाठी तिथली तरूणाई खांद्यावर हॉकीस्टिक्’ मिरवत फिरायची तसे माझे काही सहकारी स्चेथोस्कोप मिरवीत पार्कमधे फिरायला जात. एकदा मात्र सुनील माकोडेला तसे फिरताना पाहून आमच्या ॲनॅटमीच्या लेक्चररने त्याची भंबेरी उडवलेली मला स्पय्टपणे आठवतेय्. असो.
मी मघा म्हटले स्टेथोस्रोपचा वापर किंवा न वापर ! होय, एकदा मित्राच्या कन्सल्टिंग रूमवर गेलो असताना तो पेशंट पाहात असलेला दिसला. माझ्याशी बोलत असतानाच त्याने पेशंटची पल्स पाहिली आणि स्टेथोस्कोप त्याच्या छातीवर सगळीकडे फिरवून आणला, मात्र तो आपल्या कानांवर न लावता चक्क खांद्यावर रूळूं दिला होता. मी चक्रावलोच, म्हणतात तसे ‘ न वापरलेला’ !
एक पन्नास वर्षें प्रॅक्चिस केलेले आणि अजूनही दवाखाना सांभाळणाऱ्या ज्येष्ठ डॉक्टरांचा स्टेथोस्कोप कायम खुंटीवर टांगलेला पाहिलाय मी ! एकदा त्यांच्या स्नेह्याने तो नळाखाली धरला तर त्या नळ्यांतून भसक् दिशीं माती बाहेर आली की राव !
एकदा मात्र एका इंजीनियरने स्टेथोस्कोपचा वापर एक भले मोठे स्वयंचलित (ऑटोमॅटिक ) मशीन दुरुस्त करताना माझ्या मामाने टेल्कोमधल्या जर्मन इंजीनियरला पाहिले होते. अनेक पॅनल्सवर स्टेथोस्कोप लावून त्याने नेमके पॅनल शोधून काढल्याचे मामाने सांगितले होते.
काहीही म्हणा, स्टेथोस्कोप हा स्टेटस सिम्बॉल आहे खरा. तो जवळ असताना समाजाची तुमच्याकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते हा अनुभव नुसताच बोलका नसून चक्क गुदगुल्या करणारा असतो बरं का !
रहाळकर
३१ मार्च २०२६
Monday, March 30, 2026
कृतार्थ क्षण !
कृतार्थ क्षण !
काल अर्णव गोस्वामीने घेतलेली एका पीडियाट्रिक हार्ट सर्जनची मुलाखत पाहात होतो. एका ‘ब्ल्यू बेबी सिंड्रोमने ग्रस्त खूप लहान बालकावर केलेली हृदय-शस्त्रक्रिया आणि त्या चार तासांच्या ऑपरेशन नंतर ठणठणीत झालेले ते बाळ पाहून त्याची आईच नव्हे तर डॉक्टर देखील भावुक झालेले पाहून खूप आठवणी जाग्या झाल्या. खरोखर विलक्षण कृतार्थ वाटल्याचे ते दुर्मीळ क्षण असतात.
मला आठवत आहेत काही प्रसंग ज्यात निव्वळ येगायोगाने चमत्कार घडले जणू, मात्र जे मला कृतकृत्य करून गेले.
एकदा नायडू हॉस्पिटल मधील माझा दैनंदिन राऊंड आटोपून मी मुख्य वार्डमधे आलो. शेजारच्या रिकव्हरी रूममधे एक निश्चेय्ट बाळ टेबलवर पडले होते नि त्याची आई बाहेर बसून रडत होती. खोलीत दुसरेतिसरे कुणीच नव्हते. मी वार्डच्या सिस्टरजवळ चौकशी केली तेव्हा तिने सांगितले की गॅस्ट्रोमुळे बाळ दगावले आहे, हाऊसमन नुकतेच डेथ सर्टिफिकेट लिहून गेलाय्. त्या बालकावर पुन्हा नजर टाकताच त्याने किंचित हालचाल केल्याचा मला भास झाला. जवळ जाऊन पाहिले नि सिस्टरला तातडीने एक कॅन्यूला द्यायला सांगितले. ती जाड सुई बाळाच्या मानेवरील शिरेंत खुपसली आणि आहिस्ते सलाईन सुरू केले. तिसऱ्या मिनिटाला बाळ श्वास घेऊ लागले आणि पुढील उपचारांना प्रतिसाद देऊ लागले. हा निव्वळ चमत्कार समजून मी तो प्रसंग कधीच विसरून गेलो होतो. मात्र बरोबर सहा महिन्यांनी एका गुटगुटीत, नवे कपडे नि टोपडं घातलेल्या बाळाला घेऊन एक ग्रामीण जोडपे घरी आले नि चक्क पायांवर लोटांगण घातले की दोघांनीही. मी त्यांना ओळखले नाही म्हणताच तिने बाळाच्या गळ्यावरचा व्रण दाखवला नि म्हणाली आता तरी आठवतंय का ते बाळ, हेच आहे ते ! मी आणि उषा अक्षरश: सुन्न ! !
मेडिकलच्या फायनल वर्षांत असताना छातीच्या आजारांवर अभ्यास करण्यासाठी एकटाच टीबी हॉस्पिटलमधे पेशंट तपासत फिरत होतो आणि अचानक एक रूग्ण विलक्षण ब्रेथलेस झालेला दिसला. त्याला तपासताच ‘ॲक्यूट न्यूमोथोरॅक्स’ हा आजार लक्षात आला ज्यांत फुफ्फुसांच्या दोन्ही प्लूरांदरम्यान हवा ट्रॅप होत फुफ्फुसाला पंक्चर करून टाकते. अशा वेळी ती हवा बाहेर काढणे तातडीचे असल्याने मी ड्यूटी डॉक्टरची चौकशी केली, मात्र तो उपलब्ध नसल्याने वार्ड सिस्टरला एक लांब सुई ( स्पायनल पंक्चरला लागणारी ) मागवली आणि सरळ कांखेखाली ती छातीत घुसवली. क्षणार्धात ट्रॅप्प्ड एयर बाहेर आली नि रूग्ण छानपैकी श्वास घेऊ लागला. वास्तविक एका मेडिकल स्टूडंटने केलेले ते विनाकारण धाडस होते, सुई फुफ्फुस किंवा हृदयाला टोचली गेली असती तर अनर्थ अटळ होता नि मी सरळ जेलमधे असतो ! तो प्रसंग आठवला तर अजूनही अंगावर काटा येतो खरा !
तसे इतर अनेक चांगल्या आठवणी पण आहेतच जेव्हा रडत ओरडत आलेले पेशंट हसतहसत बाहेर पडतानाही पाहिले आहेत मी !
म्हटलं ना, आमच्या वैद्यकीय क्षेत्रांत हरघडी कठीण प्रसंग येत राहतात पण एक मात्र खरे की ‘वुई ट्रीट, “ही” क्युअर्स’ !
रहाळकर
३० मार्च २०२६
