Monday, April 20, 2026
बखतगढ !
बखतगढ !
आत्तांच मथवाड-अलिराजपूरचे वर्णन पुन्हा वाचत असताना त्याच प्रदेशातील बखतगढ नि जोबट या सधन संस्थानांची याद ताजी झाली. वास्तविक मथवाड हे ‘हिल स्टेशन’ मध्यप्रदेशच्या दक्षिण-पश्चिम भागाचे अखेरचे टोक असले तरी त्याच्या आधी येणारे ‘बखतगढ’ हे अधिक नयनरम्य होते कारण तें सातपुडा पर्वतरांगांच्या एका डोंगरावर वसलेले जुने गांव होते लहानसेच मात्र एक मिनि-संस्थान. फारसे श्रीमंत नसले तरी तेथील निसर्गशोभा लुभावनी होती खास. मला आठवतेय् आम्ही त्या भागांत एका ट्रक मधून फिरलेले. एका अवघड वळणावर मस्कऱ्या ड्रायव्हरने दाबून धरलेला ब्रेक सोडू काय असे आम्हा मुलांना विचारलेले स्पष्ट आठवतंय मला आणि ‘नहीssss’ असे सर्वजण एकाच वेळी ओरडलो होतो कारण समोर चक्क दरी होती हो !
खरंतर रात्रीचे दोन वाजले होते तेव्हा, कारण दिवसभर रणरणत्या उन्हातले ( ४८-५० डिग्री ! ) अण्णांचे दौऱ्याचे काम झाल्यावर परतीच्या प्रवासात होतो आम्ही. रात्री दोन वाजतांही गरम हवांचे झोक बेचैन करत होते. प्रत्यक्षात अतिशय घनदाट जंगलातून ट्रक जात असताना अचानक वाघोबा तर झडप घालणार नाही ना या भीतीमुळे सर्वजण जागे होतो. त्यातून आज अमावस्या असल्याचे आईने सांगतांच सर्व बालबच्चे एकमेकांना घट्ट धरून होते. असो.
‘जोबट’ हे त्या मानाने अधिक सधन, मात्र तेही दाट जंगलांत वसलेले. कुणास ठाऊक कसे पण जोबट पुरती तिथली लाल माती आठवतेय मला. त्या जंगलांत असंख्य चारोळीची झाडे होती, तशीच काही साखरेची देखील. होय, त्याच्या प्रत्येक चपट्या फुलातून एकेक साखरेचा दाणा निघत असे आणि खाली पडलेली मूठमूठ फुलें गोळा करून ते ‘साखरेचे’ कण जिभेवर ठेवत असूं. तो भाग एऱ्हवी अत्यंत मागासलेला, मूळ भिल्ल वस्तीचा. कदाचित् म्हणून तिथे ख्रिश्चियन चर्च आणि रूग्णालय उभारले गेले असावे. ( माझा अंतरंग मित्र प्रभू खरे तिथे दोन वर्षें सेवेंत होता अमेरिकेतून परत आल्यावर. )
जोबट संस्थानची फारशी माहिती नाही मात्र इंदोरला जोबट नरेशची लाल नंबरप्लेटची कॅडिलॅक खूप वेळा पाहिलीय् मी.
पुरे करतो आता हे चऱ्हाट !
रहाळकर
२० एप्रिल २०२६.
Tuesday, April 14, 2026
मंझिल से कहीं रास्ते होते हैं !
मंझिल से कहीं, रास्ते होते हैं !
आज एक व्हीडिओ क्लिप पाहात असताना ती बनवणाऱ्या व्यक्कीचे हे शब्द खूप आवडले आणि वाटलं यावर काहीतरी भाष्य करावे !
खरोखर, आपण एखादी सहल, गंतव्य वगैरे ठरवून प्रवासाला निघतो. गंतव्यावर पोहोचतांच वाट संपते मात्र त्या प्रवासाची लज्जत कायम घर करून राहते मनात. ज्ञानेश्वर महाराजांनी फार छान ओंवी लिहिली आहे या संदर्भात. ते म्हणतात, ‘एखादे गाणे संपल्यावर त्याचे सूर आसमंतांत घुमत राहतात’ किंवा गदिमांच्या एका कवितेंत रात्रीची महफिल संपल्यावर कोपऱ्यात उभी असलेली सतार, लोड-गाद्या नि जाजमांवरच्या सुरकुत्या, पानतंबाखूची उघडी पेटी वगैरे खूप काही बयॉं करून जातात. शिवाजीराव भोसले म्हणतात, ‘माणसांना पोहोचण्या आधी परत फिरायची घाई असते. वापरात नसलेली पायवाट त्यांना वारंवार बोलवत असूनही ती वाट वहिवाट करता येत नाही त्यांना’ !
अगदी तसंच ‘मंझिल से कहीं रास्ते होते हैं’ ! खरंतर मंझिल येण्याआधी ती वाट कधी सरूंच नये असे वाटते. ‘वाटसरू’ हा शब्द कसा तयार झाला असेल ? न सरणाऱ्या वाटेवर चालत राहणारा तो ‘वाटसरू’ असेल काय ? बोला, बोला काहीतरी !
रहाळकर
१४ एप्रिल २०२६
Tuesday, March 31, 2026
राल्स्, ऱ्होन्काय आणि क्रेप्स् !
राल्स्, ऱ्होन्काय नि क्रेप्स् !
स्टेथॅस्कोपने छाती तपासत असताना या तीन शब्दांचा वापर करत असूं आम्ही. राल्स् म्हणजे एखाद्या चिंचोळ्या बाटलीत पाणी भरताना किंवा काढताना येणारा आवाज, ऱ्होन्काय म्हणजे फुंकणीतून वारा घालावा तसा कोरडा आवाज, तर क्रेप्स् किंवा क्रेपिटेशन्स म्हणजे आपल्या कानाजवळ आपणच आपले केंस चिरडावे तसा खरखरीत पण सौम्य आवाज ! हे सगळे का सांगतोय तुम्हाला तेही सांगतो.
असं पहा सर्वच डॉक्टर मंडळी आणि विशेषकरून मेडिकलचे विद्यार्थी स्टोथोस्कोप नामक आयुधाला गळ्याभोंवती मिरवण्यात धन्यता मानतात. खरंतर हे श्रवण-आयुध काय म्हणून वापरले किंवा न वापरले जात असेल ? मानवी शरीरातील अंग नि अंग सतत काही ना काही हालचाल करीत असतं, मग ते हृदय असो, फुफ्फुसं असोत वा सगळ्या रक्तवाहिन्या आणि इंटेस्टीन्स सुद्धा. त्या चळवळींचा आवाज तर येणारच ना, मात्र तो अतिशय सूक्ष्म असल्याने स्टेथोस्कोप त्याला किंचित मोठा करून ऐकवतो. हे झाले ढोबळ वर्णन, मात्र खरी मज्जा पुढेच आहे कारण नुसती छातीच नव्हे तर पोट देखील ऐकतां येते बरं का. पोटातल्या गुडगुडण्याला आम्ही म्हणतो ‘बार्बोरिग्मी’ ! कठीण आहे उच्चारायला पण ऐकतांना आपण पाण्याच्या तळाशीं आहोत असे वाटते. हृदयाचे ठोके तर अव्याहत लुब् डुब् लुब् डुब् असा आवाज करत असतात आपल्या जन्माच्या कितीतरी आधीपासून. याला आम्ही म्हणतो ‘फीटल् हार्ट साऊंड्स’ जे गर्भवतीच्या पोटावर स्टेथोस्कोपने किंवा ‘फीटोस्कोप’ने ऐकतां येतात. हृदयाच्या साध्या लुब् डुप् पेक्षा कधी कधी ‘मरमर’ नावाचा आवाज ऐकताच आमचे कान उभे राहतात आणि कुछ तो गडबड है म्हणत पुढची पाऊलें उचलायला भाग पाडतात.
या स्टेथोस्कोपच्या खूप दर्दभऱ्या कहाण्या मला सांगता येतील. खरंतर मेडिकलच्या तिसऱ्या वर्षीं स्वत:चा स्टेथोस्कोप खरेदी करायची लगबग किंवा चढाओढ लागे. स्वस्तवाले भारतीय बनावटीचे पंधरावीस रूपड्यांत मिळत तर जर्मन चिरूर्ग पंचेचाळीस पन्नास पर्यंत. त्यातही लांब नळ्यांचे नि आंखुड असे प्रकार असत. आपापल्या कुवतीनुसार आणि बुद्धीनुरूप ते विकत घेतले जात. जुनी टेक्स्टबुक किंवा बोनसेट् ऐवजी स्टेथोस्कोप मात्र ब्रॅंडन्यू असे जो पुढे कित्येक दशकें वापरात राही. ग्वालियरच्या ‘मेळ्यांत’ पोरीसोरींवर भाव मारण्यासाठी तिथली तरूणाई खांद्यावर हॉकीस्टिक्’ मिरवत फिरायची तसे माझे काही सहकारी स्चेथोस्कोप मिरवीत पार्कमधे फिरायला जात. एकदा मात्र सुनील माकोडेला तसे फिरताना पाहून आमच्या ॲनॅटमीच्या लेक्चररने त्याची भंबेरी उडवलेली मला स्पय्टपणे आठवतेय्. असो.
मी मघा म्हटले स्टेथोस्रोपचा वापर किंवा न वापर ! होय, एकदा मित्राच्या कन्सल्टिंग रूमवर गेलो असताना तो पेशंट पाहात असलेला दिसला. माझ्याशी बोलत असतानाच त्याने पेशंटची पल्स पाहिली आणि स्टेथोस्कोप त्याच्या छातीवर सगळीकडे फिरवून आणला, मात्र तो आपल्या कानांवर न लावता चक्क खांद्यावर रूळूं दिला होता. मी चक्रावलोच, म्हणतात तसे ‘ न वापरलेला’ !
एक पन्नास वर्षें प्रॅक्चिस केलेले आणि अजूनही दवाखाना सांभाळणाऱ्या ज्येष्ठ डॉक्टरांचा स्टेथोस्कोप कायम खुंटीवर टांगलेला पाहिलाय मी ! एकदा त्यांच्या स्नेह्याने तो नळाखाली धरला तर त्या नळ्यांतून भसक् दिशीं माती बाहेर आली की राव !
एकदा मात्र एका इंजीनियरने स्टेथोस्कोपचा वापर एक भले मोठे स्वयंचलित (ऑटोमॅटिक ) मशीन दुरुस्त करताना माझ्या मामाने टेल्कोमधल्या जर्मन इंजीनियरला पाहिले होते. अनेक पॅनल्सवर स्टेथोस्कोप लावून त्याने नेमके पॅनल शोधून काढल्याचे मामाने सांगितले होते.
काहीही म्हणा, स्टेथोस्कोप हा स्टेटस सिम्बॉल आहे खरा. तो जवळ असताना समाजाची तुमच्याकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते हा अनुभव नुसताच बोलका नसून चक्क गुदगुल्या करणारा असतो बरं का !
रहाळकर
३१ मार्च २०२६
