Thursday, October 29, 2026
आत्मतत्व- भाग एक
आत्मतत्व !
मंडळी, आत्मा परमात्मा वगैरे शब्द आपण सर्व वरचेवर ऐकत आलेले असतो. काल पहांटे खडबडून जागा झालों ते कुणीतरी कानात एकच ओंवी वरचेवर गुणगुणत असल्याचा अनुभव आल्यामुळे. ‘आनंद ना निरानन्दु, एक ना विविधु, मुक्त ना बद्धु, आत्मपणें /‘ लगोलग पुढची ओंवी आपोआप नजरेपुढून सळसळत गेली, ‘येतुला ना तेतुला, आइता ना रचिला, बोलता ना उगला, अलक्षपणें //‘
मात्र “आत्मपणें नि अलक्षपणें” या दोन शब्दांनी झोप पार उडवून टाकली माझी !
हातोहात सार्थ ज्ञानेश्वरीची पानें चाळून काढली आणि लक्षात आले कीं इतकी वर्षें अभ्यास करीन म्हणत ओंवीमागून ओंवी वाचत गेलो खरा पण क्षणभर थांबून त्यावर सखोल चिंतन फारसे घडलेच नाही. सबब आज ‘आत्मतत्व’ या अतिविशाल महासागरांत बुचकळ्या मारणार आहे नि जमलंच तर ‘अलक्ष्यपणें’ वर ही ! बुडायची भीती नाही कारण बुडलोच तरी अखेर त्याला अमृताचा सागर देखील म्हणतातच ना, शिवाय तुम्ही संतसज्जन हात द्यायला सज्ज असणारच की ! !
माऊली क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोगावर निरूपण करताना आधी प्रकृती आणि पुरूषातील भेद विशद करून सांगतात आणि नंतर दोहोंतील अभेदपण देखील. मात्र त्याचवेळीं दोन्हींतला भेद समजून घेतल्याशिवाय आत्मतत्व जाणता येणार नाही हे आवर्जून सांगतात. मुळात आजचे चिंतन ‘आत्मतत्व’ या अति गहन विषयावर असल्याने अगदी अ आ इ ई पासून संपूर्ण बाराखडी पर्यंत वाटचाल करणे क्रमप्राप्त आहे. काय, येताय् का माझ्यासोबत अधूनमधून वाट दाखवायला ?
तेराव्या अध्यायातील क्षेत्र म्हणजे ‘प्रकृती’ आणि क्षेत्रज्ञ म्हणजे ‘पुरूष’ हे ध्यानांत ठेवणे अगत्याचे आहे. तथापि या क्षेत्रज्ञाचे किंवा पुरूषाचे वर्णन करताना माऊली सांगतात की हा ‘पुरूष’ मुळात सर्वसत्ताधारी असून प्रकृती ही त्याची क्रियाशक्ती होय. तिचेपाशीं मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार, दशेन्द्रियें, त्रिगुण, विकार वगैरे सर्व एकवटलेले आहेत, नव्हे हाच मेळावा म्हणजे प्रकृती होय, जो कर्माचे प्रयोजन, कारण आणि कार्य आहे.
मात्र ‘पुरूषा’चे वर्णन करताना माऊली म्हणतात की तो ‘अनंगु’ ( निराकार ), ‘पेंधा’ ( उदासीन ), ‘निकवडा’ ( निर्धन, दरिद्री ), जीर्ण, वृद्धाहून वृद्ध, पांगळा नि ज्याला कुठलाच आकार विकार नाही असा एकुलता एक जो नपुंसक नाही आणि स्त्री ही, अशा त्याचे आडनाव आहे ‘पुरूष’ ! त्याला हात पाय कान नाक डोळे नाहीत, रूप किंवा वर्ण नाही इतकेच नव्हे तर अमुक एक असे ज्याचे वर्णन करता येत नाही. आणि नवल असे की ज्याचेपाशी असे काहीच नाही तो आहे प्रकृतीचा भर्ता! कदाचित् म्हणूनच असा असूनही त्याला सर्व प्रकारची सुख-दु:खें भोगावी लागतात ! !
वास्तविक पुरूष हा उदासीन, अकर्ता, अभोक्ता असूनही पतिव्रता प्रकृतिमुळे त्याला सर्व भोग भोगावेच लागतात !
याच्या अगदी उलट प्रकृतीपाशी रूप, गुण, नाम वगैरे सर्व काही असल्याने ती त्रिगुणात्मक माया पती पुरूषाला खेळवत राहते. ती क्षणोक्षणी नित्य नवीन रूप घेते आणि मत्त होऊन जडालाही चालना देते. या प्रकृतीमुळे नामाला प्रसिद्धी मिळते, इंद्रियें आपापली कर्में तत्परतेने करतात आणि मनाइतके नपुंसक इंद्रिय देखील त्रिभुवन फिरून येते ! या प्रकृतीची व्याप्ती अथांग असून ती भ्रांतीचे जणू महाद्वीप असते ! तिनेच असंख्य विकार निर्मिले असून मोह-वनांतील ती वसंतऋतु होय, जी कामवासनांची जणू बहरलेली वेल असावी !
या प्रकृतीला ‘दैवी माया’ म्हटले आहे जी वांग्मयाला वृद्धिंगत करते, सर्व कलांची ही जननी असून सर्व विद्या हिच्याच पासून निर्माण होतात. हीच सर्व प्रकारच्या प्रापंचिक वस्तूंची निर्माती तर आहेच पण इच्छा, ज्ञान, क्रिया सर्व हिच्यापासून निफजतात.
शब्दब्रह्माची ही तर टांकसाळ म्हणायला हवी, एवढेच नव्हे तर सर्व चमत्कारांना हीच थारा देते ! सृष्टीची उत्पत्ती ही तिची सकाळ आणि सायंकाळ असतो प्रलय !
अशी ही विलक्षण मोहिनी ‘अद्वयाची’ अर्थात पुरूषाची सोबतीण, अर्घांगिनी, सर्वस्व होय !
‘थाटिते संसार / निराकाराघरीं / सोयरीक करी / नि:संगाशीं // सौभाग्य-विस्तार / थोर ऐशापरी / म्हणोनि आवरीं / अनावरा // तया अनावर पुरूषाच्या ठायीं / विकाराचा नाही / लेश जरी // तरी तयाचेंही / धनंजया पाहीं / आपणच होई / सर्वकांही //‘
हीच त्या ‘अमूर्ताची’ ‘मूर्ती’ होते, त्या स्वयंभाची उत्पत्ती, स्थान आणि स्थिती होते ; त्या निरीच्छाची इच्छा होते नि त्या संपूर्णाची तृप्ती देखील ! त्या अ-कुळाचें जात नि गोत्रही हीच होते.
वास्तविक ‘पुरूष’ निराकार असला तरी त्याला आकार देते ती प्रकृतीच आणि त्या ‘निर्व्यापाऱ्याचा’ ‘व्यापार’ हीच होते !
निरहंकारी पुरूषाचा ती अहंकार होते. पुरूषाला मन नसतानाही ती त्याचे मन नि बुद्धी होते. त्या अचर्चाचे चिन्ह, अपाराचें माप, अजन्माचा जन्म, अनाम्याचे नाम, शिवाय त्या अक्रियाचे कर्म क्रिया ती स्वत:च होते ! ‘पुरूषाला’ चरण नाहीत, कान नाहीत तरी ती त्याचे पाय नि कान होते. त्या निर्गुणाचे गुण नि अचक्षूचे नेत्र तीच होते नि त्या भावातीताचे भाव ती होते. फार काय सांगावें, त्या पुरूषाचे सर्वकाही तीच होते !
प्रकृतीच्या अशा सर्वव्यापकतेमुळे ती त्या अविकारी पुरूषाला विकारसंपन्न करून टाकते ! मात्र अशा रीतीने त्या पुरूषाचे पुरूषत्व प्रकृतींत सापडल्याने तो तेजोहीन होतो अमावस्येच्या चंद्राप्रमाणे !
या प्रमाणे प्रकृतीचे यथेच्च वर्णन केल्यावर आता पुरूषाचे ‘गुण’वर्णन करतात. जुईच्या वेलीला खुंटीचा आधार मिळावा तसा हा पुरूष प्रकृतीच्या आधारें दिसत असला तरी दोहोंमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. एक सुंदर दृष्टांत देतात - प्रकृती-स्वरूप नदीच्या काठांवर हा जणू मेरू पर्वत होय. नगीच्या पाण्यांत त्याचे प्रतिबिंब दिसत असले तरी तो नदीच्या प्रवाहांत वाहून जात नाही ! प्रकृती येते जाते, बनते बिघडते मात्र हा निरंतर राहतो. वास्तविक पुरूष हा प्रकृतीचे जीवन असून ब्रह्मांडाचे नियमन करतो, त्याच्याच सत्तेने विश्वनिर्मिती होत असते आणि म्हणून याला प्रकृतीचा पती म्हणतात. अनंतकाळच्या अगणित सृष्टी अखेर याच्याच पोटीं प्रवेश करतात ! पुरूष हा प्रकृतीचा स्वामी असून तो ब्रह्मांडाचा सूत्रधार होय. देहातील परमात्मा तो हाच !
प्रकृतीपासून पुरूष भिन्न आहे हे ज्याला कळले आणि गुण नि कार्य हे प्रकृतीचे गुण असल्याचे ज्याला प्रत्ययास आले, मग भले तो देहाने कर्में आचरो किंवा प्रपंचांत देहधारी असो, तो अलिप्त असतो जसे धुळीने आकाश मळत नाही ! देहांत असूनही ज्याला किंचितही देहाचा मोह नाही, ज्याने जन्म-मरणाचा फेरा चुकवल्यामुळे पुन: जन्म नाही, त्याला प्रकृती-पुरूष हा विवेक जागा होणे महत् भाग्याचे लक्षण होय ! !
तथापि सूर्योदयाप्रमाणे जागा होणारा ‘विवेक’ कसा उगवेल ते उपाय आता सांगतील ज्ञानदेव………..!
(क्रमश:)
