Saturday, September 26, 2026
आडक्याला तीन !
आडक्याला तीन !
हे शब्द आहेत श्रीसमर्थांच्या दासबोधातले. गुरूलक्षणें वर्णन करताना गुरूच्या महत्तेबद्दल सांगतासांगतां गुरूसुद्धा कसा पारखून घ्यायला हवा ते आपल्या मिश्किल शैलीत सांगतात श्रीसमर्थ ! कदाचित् तेव्हाही भोंदू गुरूंचे पेंव फुटले असावे आणि म्हणूनच असे भोंदू गुरू आडक्याला तीन अर्थात दमडीमोलाने किंवा जवळजवळ फुकट मिळत असले तरी त्यांना चक्क डावलावे, असा श्रीसमर्थांचा रोख आहे !
आजच्या जमान्यांत आपण दररोज नवनवीन उपचारांचा सुळसुळाट होत असलेला प्रत्यहीं अनुभव घेत असतो ‘सोशल मीडिया’ पोस्टांवरून. त्याचप्रमाणे व्यापारी मंडळी ‘बाय वन्, गेट वन् फ्री’ अशी आमिषें दाखवत असतात ते वेगळेच. शिवाय ‘सेल’, ‘मेगासेल’ या मथळ्याखाली खुली लूट सुरू असते तेही वेगळेच ! असो.
‘आडक्याला तीन’ या शब्दांवर जरा अधिक गंभीरपणे बोलावेसे वाटतेंय आज. श्रीमत् शंकराचार्यांनी आपल्या एका श्लोकात माणसाला कशी तिहेरी लॉटरी लागते ते सांगताना मनुष्यत्वं, मुमुक्षत्वं आणि महापुरूष-संश्रय: अशी तीन लक्षणें विशद केली. त्याचप्रमाणे गुरू कसा असावा आणि कसा नसावा याचे विवेचन समर्थांनी अतिशय परखडपणे केलेले आढळेल. मला वाटतं आपल्या सर्वांना हे सत्य जाणून जागरूक राहणे आवश्यक आहे.
श्रीसमर्थांची मुळात ओंवी अशी आहे- ‘शिष्यास न लावती साधन / न करविती इंद्रियेदमन / ऐसे गुरू आडक्याचे तीन / मिळाले तरी त्यजावे //२१- दशक पाचवा, समास दुसरा’
मात्र त्याआधी गुरू आणि सद्गुरू यांतील फरक स्पष्ट करतात. काही गुरू निरनिराळ्या करामती, चमत्कार करतात, काही विविध रसायनें किंवा वनस्पतींचा वापर औषधें म्हणून सांगतात, काही सभांमधून लोकांवर आपल्या पांडित्याची भुरळ घालतात, काही हातचलाखीने इतर गौण धातूंना सोन्यांत परावर्तित करतात, तसेच साहित्य संगीत रागज्ञान गीत नृत्य तान मान किंवा अनेक वाद्यें शिकवतात तेही ‘गुरू’ म्हटले जातात. काही मंडळी मंत्र तंत्र ताईत गंडेदोरे यांचा वापर शिकवतात तर काही पोट भरण्यासाठीची विद्या शिकवतात किंवा जातीजातीतील व्यवहार शिकवतात त्यांनाही गुरू म्हणतात, मात्र ते सद्गुरू नव्हेत !
वास्तविक प्रत्येकाचे मातापिता हेही ततत्वत: गुरू म्हटले जात असले तरी पैलपार नेऊ शकणारा सद्गुरू वेगळाच असतो. गायत्री मंत्राचा उच्चार शिकवणारा कुलगुरू असला तरी ब्रह्मज्ञान किंवा आत्मज्ञान करून देणारा एक सद्गुरू असतो ! असा सद्गुरू ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करतो, अज्ञानाचा अंध:कार दूर सारतो, जीवात्म्याचे परमात्म्याशी ऐक्य घडवून आणतो तो सद्गुरू !
मुळात देव आणि भक्त यांचा वियोग झाला असल्याने द्वैत निर्माण होते. सद्गुरू तो वियोग आणि द्वैतभाव मोडून दोघांचे पुन्हा ऐक्य घडवून आणतो. एक छान दृष्टांत देतात श्रीसमर्थ - भवरूपी वाघाने गाय-वासरावर झडप घालून दोघांची ताटातूट केली तर अतिशय दया उत्पन्न होऊन जो त्या दोघांनाही वाघाच्या जबड्यातून सोडवितो तो सद्गुरू होय ! हा दृष्टांत एवढ्यासाठी अर्थपूर्ण की गाय म्हणजे ईश्वर, वासरू म्हणजे जीव आणि वाघ म्हणजे अशाश्वत संसार किंवा प्रपंच ! खरंतर जीव हा कायम ईश्वराच्या सान्निध्यांत राहायला हवा, पण माया किंवा अविद्येच्या जाळ्यांत तो स्वत:ला गुरफटून टाकतो. अविद्येच्या तडाख्यातून सोडविणारा एक सद्गुरूंचं असतो !
‘प्राणी मायाजाळीं पडिले / संसारदु:खें दुःख:वले / ऐसें जेणें मुक्त केलें / तो सद्गुरू जाणावा //‘ …….
…..’फोडुनि शब्दाचें अंतर / वस्तु दावी निजसार / तोच गुरू माहेर / अनाथांचे //‘
‘जीव एकदेसी बापुडे / त्यासी ब्रह्मचि करी रोकडे / फेडी संसारसांकडे / वचनमात्रें //‘
पुढे काही फालतू गुरूंचाही उल्लेख करतात समर्थ, पण आपल्याला त्यांत अजिबात रस नाही, सबब थांबतो !
(वाटल्यास इच्छुकांनी हा समास दुसरा दशक पाचवे स्वत: नजरेखालून घालावा ही विनंती ! )
रहाळकर
२६ सप्टेंबर २०२६.
Thursday, September 17, 2026
आईये पधारिये बिराजिये !
आईये पधारिये बिराजिये !
मंडळी, या वरील शब्दांनी उत्तर हिंदुस्थानांत सहसा पाहुण्यांचे आगतस्वागत केले जाते. आपण नाही का ‘अरे व्वा, या या आत या, बसून घ्या म्हणत त्यांना पाचारण करतो. बंगालींत म्हणतात ‘आशून’ तर इंग्रजींत ‘हाय, वेलकम्, बी सीटेड’ असे स्वागत होते. मुळात पाहुण्यांनी घरात यावे नि त्यांचे स्वागत करावे हा सुसंकृत घरातला परिपाठ असला तरी त्यासाठी आपला दिवाणखाना किंवा बाहेरची खोली नीटनेटकी, टापटिपीची असल्याची काळजी घेतोच ना आपण ! त्यासाठीं शोभेच्या वस्तू, चांगली आसन-व्यवस्था, गरज असल्यास पंखा वगैरे सोपस्कार तर सहज घडत राहतात प्रत्येक घराघरातून.
मुळात पाहुणे घरीं यावेत, त्यांचेशी मनमोकळा संवाद घडावा आणि काही काळ तशा वातावरणांत मश्गूल राहावेसे आपल्याला वाटतेच ना. मात्र काही मंडळी दारात उभे राहून बोलण्याचे पसंत करतात. नाही, आत नाही येत मला लवकर पळायला हवे म्हणत चक्क अर्धाअर्धा तास आपल्यालाही ताटकळत ठेवतात, हे कुणालाच आवडणारे नसते. तथापि आपलाच सुसंकृतपणा आडवा येतो नि आपण तो जुलूम सहन करत राहतो. कित्येकांना घरात शिरताच आपापले फोन पाहण्यांत अधिक स्वारस्य जाणवते नि अशा वेळी तो पाहुणा नकोसा वाटू लागतो खरोखर !
या निमित्त देशपांडे काकांनी सांगितलेला एक किस्सा आठवला. त्यांचा एक जुना परममित्र असलेला शाळूसोबती अचानक दाराशी आला आणि मी आठवडाभर रजा घेऊन आलोंय्, तुझ्याकडेच राहणार आहे असे त्याने म्हणताच काकांना विलक्षण आनंद झाला. दोघांच्या गप्पा जुने सवंगडी नि मास्तरांवर मनसोक्त झाले. आयुष्यात मी कसा यशस्वी होत गेलो ते त्याने आवर्जून कथन केले. साहाजिकच काकांनाही ते सर्व आवडले. मात्र दोनच दिवसात या मित्राच्या एकंदर वावरण्यातून तो अजूनही चांगलाच गावंढळ आहे हे लक्षात आले. वॉश बेसिनवर तोंड धुताना उभ्या उभ्या चूळ टाकणे, जोरजोरात खाकरणे नि शिंकरणे, ओल्या कपड्यांचे ‘ळ’ वगैरेंमुळे घरातले सर्वजण चांगलेच वैतागलेले नि आता हा बालमित्र कधी जातो इकडे सर्वांची भावना झाली. असो.
मात्र आमच्या सदगुरूंची कहाणी अगदी वेगळी होती. ते ज्या ज्या घरांत मुक्कामास जात तिथे ते सर्वांशीच अतिशय मायेने नि प्रेमपूर्वक व्यवहार करीत. पूर्वायुष्यात आदर्श स्वयंसेवक असल्याने त्यांचे राहाणीमान अत्यंत शिस्तबद्ध, स्वच्छ आणि हवेहवेसे असे. घरातील गृहिणींशीही ते अतिशय आत्मीयतेने वागत, स्वयंपाकांत चक्क मदत करायला सरसावत. सुरेख पैकी भाज्या निवडून कापण्यापर्यंत अतिशय सहजपणे वावरत. नवनवीन चटण्या कोशिंबिरींच्या ‘रेसिपी’ सांगत. घरातील सर्वांशीच सौहार्द्रपूर्ण वागत त्यांना आपलेसे करून घेत आणि परत निघण्यापूर्वी एखादे स्व-रचित काव्य किंवा भजन अतिशय शांत मधुर स्वरात गात असत. मुक्कामी पोहोचताच घरीं केलेल्या सरबराईचे नि आतिथ्याचे कौतुक करणारे पत्र धाडीत !
मंडळी, दोन्ही प्रकार तुम्हाला कथन केले. मला सांगा, दुसरा प्रकार केवळ अनुकरणीय नाही काय ?
रहाळकर
१७ सप्टेंबर २०२६
( अजूनही तळेगाव मुक्कामी ! )
