Tuesday, October 13, 2026
ब्लडी समोसा !
ब्लडी समोसा !
मेडिकलला असताना सलग चार वर्षें एन सी सीत होतो. प्रत्येक शनिवार रविवारीं परेडवर चांगलेच ताबडून घेतले जाई, शनिवारीं दोन तास नि रविवारीं चार. मात्र रविवारीं परेड फ़ॉल आऊट होतांच कॅप्टन सितेन्दु बोस आज्ञा करीत - ‘ नाऊ गो ॲंड हॅव युअर ब्लडी समोसा’ !
मला वाटतं तेव्हापासूनच मला समोसा अधिक प्रिय झाला. माझा सहकारी मित्र आर के जैन समोसा खाताखातां उद्गारला होता, ‘अबे राहालकर तेरी नाक तो बिलकुल इस समोसे जैसी है’ आणि तेव्हापासून समोसा घेतला की मला त्याची हमखास याद येतेच येते !
वास्तविक पाश्चात्य देशांत सर्वप्रथम झेंडा रोविला तो समोश्यानेच हे मी सप्रमाण सिद्ध करू शकतो. इडलीडोसा तंदूर वगैरे नंतर नंतर लोकप्रिय होत गेले तिकडे.
मात्र उत्तम समोसा खावा तो आमच्या उत्तर हिंदुस्थानातच. पंजाबी समोसा हे नाव रूढ असले तरी कचोरी नि समोसा ही अस्सल उत्तर हिंदुस्थानी व्यंजनं ! पातळ खुसखुशीत पापुद्र्यांत लपेटलेली आलू सब्जी लाजबाब तर असतेच मात्र तींत अनारदाना एक वेगळीच लज्जत देऊन जातो. समोसा-चाट वगैरे अपभ्रंशित सामोसे. खरा समोसा विदआऊट चटणीवालाच आणि तोही सिनेमाच्या इंटरव्हल मध्यें चापलेला ! वाह.
मात्र पुण्यात आल्यावर ती जागा आधी बटाटेवडा नि आतां वडापावने घेतली आहे कारण इकडे मनासारखा समोसा क्वचित नशीबीं येतो. पहा कुणी स्पेशालिस्ट समोसावाले भेटलेच तर कळवा मला किंवा चक्क निमंत्रण देऊन तर पहा ! !
रहाळकर
१३ ऑक्टोबर २०२६.
Monday, October 12, 2026
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं……!
चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं…….!
भगवंताने चौथ्या अध्यायात म्हटले की गुण-कर्मांनुसार मानवजातीला मी चार वर्णांत विभागले - ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य आणि शूद्र. ती विभागणी करत असतानाच प्रत्येक वर्णाश्रमधर्माची कर्तव्यें देखील विशद केली. मला माहीत आहे की हे सर्व तुम्ही जाणताच. तथापि मला आज काही वेगळे मांडण्याची खुमखुमी आली आहे हे तुमच्या चाणाक्ष नजरेतून सुटले नसणार. सबब काहीही पाल्हाळ न लावतां सरळ मुद्यावर येतो, जमेल तेवढे शब्दांत मांडायचा प्रयत्न करतो.
असं पहा, आपल्यातील प्रत्येकजण आपापल्या वर्णाची आयडी घेऊन जन्माला आला, वाडवडिलांनी आपले कुळ गोत्र आणि संस्कारांची थोडक्यात पण वेळीच माहिती करून दिली आणि तेवढ्या शिदोरीवर आपण आजवर कालक्रमणा केली. काहींनी मुकाट्याने सर्व काही स्वीकारले तर काही मोजक्या मंडळींनी त्यांवर प्रश्नचिन्ह नव्हे तर अधिक जाणून घेण्याची उत्कंठा बाळगली. मला वाटतं आपण सर्व या दुसऱ्या कॅटेगरीतले आहोंत.
मी जन्माने ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य किंवा शूद्र असलों तरी प्रत्यक्षांत किंवा प्रॅक्टिकली मी या चारही वर्णांत चपखल बसतो असा विचार कधी स्पर्ष करून गेलाय का तुम्हाला ? ब्राह्मणांची सर्व कर्तव्य-कर्में, जसे अध्ययन अध्यापन यजन याजन दान आणि प्रतिग्रह तसेच अठराव्या अध्यायांत विस्ताराने सांगितलेली नऊ लक्षणे शम दम तप शौच शांती आर्जव ज्ञान विज्ञान आस्तिक्य आणि ब्रह्मकर्म ही स्वभावात:च अनुस्यूत लक्षणे मला वास्तविक अथवा खऱ्या ब्राह्मण्याला पात्र करतात. तसेच क्षत्रीय म्हणून शौर्य तेज धृती अर्थात दृढनिश्चय दक्षपण युद्धापासून पळ न काढणारा दानशूर किंवा जनरस, मॅग्नॅनिमस ईश्वरावर श्रद्धा असणारा असा क्षात्रधर्माचा लौकिक आहे, जो माझ्यातही ठासून भरलेला आहे.
वैश्य धर्माची लक्षणे सांगताना कृषी गैरक्षण वाणिज्य अर्थात दैनंदिन व्यवहार हीं स्वाभाविक कर्तव्यकर्मे सांगितलीत तर शूद्रांसाठी परिचर्यात्मक कार्यें अर्थात सेवाकार्यांचा स्वभावत:च पायंडा घालून दिलाय !
आतां मला सांगा, आपण सर्वच या चारही कर्तव्यकर्मांचे नकळत आचरण करत असतोच ना, तर मग ते चारही वर्ण आपल्यांत प्रत्यक्ष विराजमान आहेत हेही पटले असेल तुम्हाला. मग आता निव्वळ आडनांवांवरून आपण कधीही भेदभाव तर करणार नाही ना ? करा, विचार करा !
रहाळकर
१२ ऑक्टोबर २०२६.
Sunday, October 11, 2026
मुरावि आणि उसंडु !
मुरावि आणि उसंडु !
मंडळी, हे दोन शब्द आहेत नाशिकहून प्रसिद्ध होणाऱ्या ‘अमृत’ नावाच्या नियतकालिकातील नियमित येणाऱ्या दोन सदरांचे !
मुरावि म्हणजे मुद्राराक्षसाचा विनोद तर उसंडु हा उपसंपादकाच्या डुलक्याचा शॉर्ट फॉर्म ! अमृत हातात पडताच आधी ही दोन सदरें नजरेखालून घालायचे कारण ती विनोदाची मेजवानी असे जणू.
अर्थात इतरही छापील पेपरांत किंवा मासिकांत तत्सम स्फुटें असत जी पाहायला आम्ही आतुर असूं. ॲलेम्बिक या गुजराती औषध कंपनीच्या जाहिरातींत ‘लिमेरिक्स्’ या नावाखाली मजेदार चुटकुले किंवा व्यंगचित्रें असत तर ब्लिट्झ मधील बोकेट्स् ॲंड ब्रिकबॅट्य हे सदर आणि ऑर्गनायझर मधील इंद्रप्रस्थ कॉलिंग हे सदर लक्षवेधक असे. ‘नईदुनिया’ दैनिकातले ‘सुनो भाई साधो किंवा राजेंद्र माथुरचा ‘पिछला सप्ताह’ मी कधीच चुकवला नाही. टाईम्स ऑफ इंडियातील ‘स्पीकींग ट्री’ हे सदर खूप वेगवेगळ्या आध्यात्मिक किंवा तत्वज्ञान विषयक विचारांना चालना देणारे असे तर ‘सत्यकथे’तील दिलीप पुरूषोत्तम चित्रे किंवा बा. सी. मर्ढेकरांच्या गहन गूढ नवकविता वाचाव्याशा वाटत. इंग्लंडांत असताना दि गार्डियन किंवा तत्सम दैनिकें अधूनमधून चाळली असली तरी भारतीय बनावटीचे साहित्य अधिक जवळचे वाटत असे. शेक्सपियर तर कधी कळलाच नाही हे कटु सत्य असले तरी ‘यस् मिनिस्टर’ सारखे व्यंगात्मक चित्रण खूप मनोरंजन करत असे. अर्थात विलक्षण सुपरफास्ट उच्चारांमुळे त्यातील आशय समजून घेतल्यावर तिसऱ्या कॅटेगरीतल्या श्रोत्यांत चपखल बसत असे मी. अर्थात आता संवईमुळे तेही उच्चार हळूहळू अंगवळणी पडू लागलेत. यावरून माझ्या वडिलांचे स्मरण होते. त्यांना इंग्रजी चित्रपट भारी आवडत. एकदा अप्पा मायदेव त्यांचेसोबत मुंबईच्या मेट्रो सिनेमाला गेला होता आणि परत आल्यावर एखाद्या विनोदावर संपूर्ण थिएटरमधून सर्वप्रथम अण्णासाहेबांचा मोठ्याने हंसण्याचा आवाज घुमत राहिल्याचे त्याने कौतुकाने सांगितले होते ! हे सांगण्याचा उद्देश एवढाच की विनोदाला उत्स्फूर्त प्रतिसाद देण्याची कला आम्हा सर्व भावंडांना वारसा हक्काने मिळाली नि ती आम्ही जोपासलीही आहे !
बॅक टु मुरावि आणि उसंडु ! या मुद्राराक्षसाचे विनोद नेहमीच विनोदी असले तरी ते कधी कधी जीवघेणे असतात. कधीमधी हा मुद्राराक्षस जाणूनबुजून उभा केला जाई. आर के किंवा रूसी करंजियाने ब्लिट्झ मध्ये आचार्य कृपलानींची कृपलानी ऐवजी कृपलूनी ( लूनी म्हणजे ल्युनॅटिक - वेडसर ) अशी संभावना केली होती आणि त्यासाठी त्यांचेवर संसदेंत इम्पीचमेंट मोशन आणली गेली होती.
आजच्या जमान्यातही मुद्राराक्षसाचे विनोद आपले लॅपटॉप्स प्रत्यहीं देत राहतात आणि म्हणून एका गंभीर आगळिकीनंतर लिहिलेले पाठवण्यापूर्वी पुन्हा पुन्हा तपासून पाहायचा मी कसोशीने प्रयत्न करतो. एकदा ‘वहिनींना नमस्कार’ हे इंग्रजीत लिहिल्यावर त्या बेट्याने वहिनी ऐवजी चक्क व्हजायनायटीस हा शब्द लिहिला हो आणि तो मेसेज पाठवल्यानंतर ती चूक ध्यानांत आली ! साहाजिकच पुन्हा पुन्हा क्षमा मागूनही ‘बूंद से तो इज्जत निकलही गई थी’ ! !
रहाळकर
११ ऑक्टोबर २०२६.
