Tuesday, July 14, 2026
मोहन रेगे !
मोहन रेगे !
माझा होळकर कॉलेजमधला मित्र मोहन रेगे. तो नर्मदेचे नाभिस्थान म्हणतात त्या नेमावर नजीकच्या खातेगांवचा. त्याची आई तो खूप लहान असतानाच निवर्तली मात्र वडिलांनी दुसरा विवाह न करता त्याला वाढवले. ते स्वत: खातेगांवच्या पोस्टऑफिस बाहेर बसून लोकांची पत्रें मनिऑरडरी लिहून देण्याचे काम करीत. साहाजिकच विलक्षण दारिद्र्यात दिवस काढले होते मोहनने. मात्र शाळेत खूप हुषार असल्याने त्याला नादारी, शिष्यवृत्ती वगैरे मिळून त्याने इंदूरच्या होळकर महाविद्यालयांत प्रवेश मिळवला होता.
माझी त्याची ओळख पहिल्याच आठवड्यात झाली आणि त्याचा विलक्षण अंतर्मुख स्वभाव पाहून आमची लवकरच दोस्ती झाली. कॉलेज सकाळी आठला सुरू होई, सबब मी बरेच वेळा नाष्टा कॉलेजच्या कॅन्टीन मधे घेत असे. मोहनजवळ पैसे नसतात हे ध्यानांत येताच माझी आई मला जादा पैसे देऊन मोहनलाही कॅन्टीनमधे नेत जा असे म्हणाली. मग जवळजवळ दररोज चहा नि पोहे हा नाष्टा आम्ही दोघे घेत असूं.
हा मोहन विलक्षण अभ्यासू आणि शांत प्रकृतीचा, मात्र तो लायब्ररींत जगाचे नकाशे आणि विविध देशांवरील पुस्तकें वाचण्यांत खूप रस घ्यायचा. मला एकदोनदां म्हणालाही की प्रभू, मी जग फिरून येणार आहे !
होळकर कॉलेज सुटल्यावर आमची फारकत झाली, दोघांनीही वेगवेगळे मार्ग निवडले. खूप वर्षांनी मी पुण्यात आल्यावर एकदा त्यांची माहिती मिळाली. त्याने कॉलेज सोडल्यावर एका ट्रॅव्हल कंपनीत कारकून आणि कुरिअर बॉय म्हणून काम केले. मात्र त्याच कंपनीचा तो कालांतराने मालक झाला. इंदौर-मुंबई अशी दररोजची टॅक्सीसेवा त्याने सुरू केली. दोन ॲम्बॅसेडर कार्स दररोज संध्याकाळी सहाला इंदोरहून निधत आणि पहाटे सहाला मुंबई ‘टच्’ ! (कुणीतरी त्याचेपाशी तक्रार केली की तुमचे ड्रायव्हर्स फार रॅश चालवतात गाड्या तर तो त्यांच्यावरच डाफरला होता, ‘ए, वो ड्रायव्हर नही, पायलट् हैं मेरे’ !
त्याने आपल्या ‘पवन ट्रॅव्हल्स्’चा खूप विस्तार केला, चाळीस पन्नास बसेस आणि तितक्याच टॅक्सीज देखील. त्याने जगप्रवास केला असणारच, मात्र खूप खूप वर्षांनी त्याच्या पळशीकर कॉलनीतल्या बंगल्यावर त्याला भेटल्यावर कडकडून मिठी मारत म्हणाला, प्रभू वो चायपोहे का नाष्टा अभीतक भुला नहीं पाया मैं ! !
रहाळकर
१४ जुलाय २०२६.
नामजोशी !
नामजोशी !
नामजोशी हे आडनाव उच्चारतांच डझनभर नामजोशी सरसर नजरेपुढून सरकत गेले. मात्र एक व्यक्ती प्रकर्षाने लक्षात राहिली.
कित्येक दशकांपूर्वी माझी आई दररोज कुठल्या ना कुठल्या ‘बटू’ ला न चुकतां मधुकरी वाढत असे. कधी कुणी बटू आला नाही तर ती चक्क त्याची वाट पाहत राही. एका श्रावण महिन्यांत तिने केवळ मधुकरी न वाढता एका बटूला आमच्या समवेत पूर्ण भोजन देण्याचे व्रत पूर्ण केले. श्रावण संपतां संपतां तिने मला पैसे देऊन त्या मधुकऱ्याला नवीन शर्ट-निकर, दप्तर नि वह्यापुस्तकें खरेदी करण्यास पाठवले आणि तें सर्व देताना त्याने खूप शिकून खूप मोठे व्हावे असा आशीर्वाद दिला. मात्र या प्रसंगाची आठवण मला त्याच मुलाने अदमासें पंचेचाळीस वर्षांनी ताजी करून दिली. आम्ही आमच्या मुलांना घेऊन लक्ष्मीरोडवर चालत असतांना समोरून एक उंचापुरा, गोरापान, रुबाबदार पुरूष उभा ठाकला आणि तू प्रभू रहाळकर आहेस ना असा सवाल केला. मी दिंग्मूढ ! त्याला मी काही ओळखले नव्हते. न राहवून तोच म्हणाला की अरे मी तुमच्या घरी रोज मधुकरी घ्यायला येत असे, तुझ्या आईने नवीन कपडे आणि वह्यापुस्तकें घेऊन दिली होती तुझ्याजवळ पैसे देऊन ! आठवतंय् का काही ? मी अजूनही अवाक् ! नंतर धीर करून त्याला विचारलं काय करता आपण, तर हसून म्हणाला की अरे तुझ्या आईने इतका मनापासून आशीर्वाद दिला की मी चक्क एम् ए झालो आणि आता बॅंक ऑफ बडोदाचा झोनल मॅनेजर आहे !
मला यांत अप्रूप असे जाणवले की मधुकरी मागून इतक्या उच्च पदावर पोहोचूनही त्याला कुणीतरी केव्हातरी केलेल्या मदतीची किंमत होती आणि तें ऋण बोलून दाखवण्याइतका प्रांजळपणा ! हॅट्स् ऑफ टु लाइक्स् ऑफ यू मित्रा ! !
प्रभु रहाळकर
१३ जुलाय २०२६.
Friday, July 10, 2026
साहित्य सोनियाच्या खाणी !
साहित्य सोनियांच्या खाणी !
मी खरोखर खूप भाग्यवान आहे की या वेळीं मी एका सुसंस्कृत, साहित्यिक वारसा असलेल्या कुटुंबात जन्मलों. कदाचित मागील काही जन्मांत ते भाग्य खूप जवळून निसटून गेले असावे पण या खेपेस नियतीने ती गल्लत केली नाही. मीच काय पण माझी मुलें नि नातवंडांनीही हा वारसा पटकन् पटकावला आहे असे दिसते आहे. असो.
निव्वळ सोनियाच्या खाणी असतात असे नसून साहित्याच्या कितीतरी ठिकाणी कित्येक नव्हे अनेकानेक सहज आढळतात, अगदी आसनसोल नि टिंबक्टूंत देखील. अशीच एक खाण आम्हालाही लाभली आणि आम्ही तिथे खूप उत्खनन करून अक्षरश: कित्येक टन सोने लुटले ! होय अक्षरांचीच लयलूट करता आली या जन्मी. खूप खूप श्रीमंत आहे मी अजूनही- एवढी लयलूट करून देखील !
आमचे आजोबा नामवंत साहित्यिक आणि प्रतिष्ठित टीकाकार. कित्येक नव्या जुन्या साहित्यिकांचा नित्य वावर असे आमचे घरी, निव्वळ आजोबांकडून कौतुकाची थाप मिळवण्यासाठी अथवा काही त्रुटी समजावून घेण्यासाठी. वडीलही साहित्याच्या दालनांत मनसोक्त भटकंती करीत त्यांत स्वत:ची बहुमूल्य सेवा रूजूं करीत. त्यांचा मराठी, हिंदी नि इंग्रजी साहित्याचा दांडगा व्यासंग होता मात्र निवृत्तिनंतरच्या काळात संतसाहित्यावर विशेष.
मला वाचनाची खरी गोडी लागली आमच्या घरीं दोन वर्षें पाहुणी म्हणून आलेल्या भल्या मोठ्या मराठी पुस्तकांच्या लायब्ररीमुळे. त्या दोन वर्षांत मी तीन कपाटें भरून असलेल्या जवळजवळ सर्व पुस्तकांचा फडशा पाडला होता. नंतर नंतर मला लायब्ररीचे जणू व्यसन जडले. त्यातून होळकर कॉलेज मधील आमच्या प्राध्यापकांचे हे उद्गार, ‘ ॲन एज्यूकेटेड परसन इज वन हू नोज हाऊ टु यूज ए लायब्ररी’ - माझ्यातील साहित्यिक भूक वाढवीतच गेले . मी कितपत एज्युकेटेड असेन ते मात्र तुम्हीच ठरवा ! !
आपल्याला ‘साहित्य-सोनियाची खाण’ सापडू लागते जेव्हा आपण विविध साहित्यकारांच्या लिखाणांचे मनापासून नि काळजीपूर्वक वाचन चिंतन करू लागतो. प्रत्येकाची एक विशिष्ठ ढब असते, एक नजाकत, जिच्या आपण सहज प्रेमांत पडतो. त्या व्यक्तीचे अधिकाधिक लिखाण शोघून काढतो, त्याचा मनसोक्त आस्वाद घेतो.
बालपणी किंवा पौगंडावस्थेत आपल्या वाचनाची आवड वेगळी असते आणि वयानुरूप त्या आवडीच्या कावडी बदलत जातात. कुणा डुढ्ढाचार्याचे विचार भुरळ पाडू पाहतात तर श्रुंगारिक साहित्याची ओढ वाटू लागते. कालांतराने तेही मागे पडत अधिक धीरगंभीर साहित्याकडे नकळत आकृष्ट होऊ लागतो आपण. अशा वेळी कित्येक कठीण शब्द विनाकारण मुखीं येऊ पाहतात, जे इतरांना कळत नाहीत हे जाणवल्यावर अघिक प्रकर्षाने मुखरित होऊ लागतात !
मात्र खरं सांगू, कठीण शब्दांऐवजी सहज समजतील, भावतील असे शब्दच खरी किमया करत असतात. त्यासाठी आपले शब्दभांडार सोपे, सुटसुटीत नि प्रचलित शब्दांनी परिपूर्ण असणे अगत्याचे होय. एका चांगल्या साहित्यिकाने आपले सोन्याइतके झगमगीत लिखाण सामान्य जनांसाठी मोकळे केले पाहिजे त्यांना कळेल वळेल अशा खुबीने !
पटलं तर घ्या, खूप स्वस्त आहे हो हे सोनें !
रहाळकर
१० जुलाय २०२६.
