Thursday, October 15, 2026
शंकासुराची कैफियत !
शंकासुराचे कन्फ्यूजन किंवा गोंधळ !
विबुधहो, कालपासून हा शंकासुर भारी गोंधळात सापडला आहे. नव्हे, त्याला आज कोणतीही शंका विचारायची नसून बुद्धीत झालेला गोंधळ किंवा खरंतर अज्ञान प्रकट करायचे आहे. मी मुद्दाम बुद्धीतला गोंधळ म्हटले कारण इथे मनाची लुडबुड नाही तर ज्या बुद्धीने निश्चित असे मत मांडावे तीच आज अगतिक झाली आहे या शंकासुराची. त्याचे असे झाले की त्याच्याच पुस्तकातल्या एका वाक्याने तो गोंधळून गेलाय. अठराव्या अध्यायातील बावन्नाव्या श्लोकावरील हे इंग्रजीतले भाषांतर ( की स्वैरांतर ? ) असे म्हणते - “ The Meditator sees himself through Meditation Meditatively !”
याच्या आधीच्या मराठी ओंव्या आहेत -
‘निर्मळ आरसा / घेवोनियां हातांत / न्याहाळावें त्यांत / रूप जैसे //
तैसी गुरूवाक्यें / ज्ञानाची जागृति / स्व-रूपनिश्चितीं / पाहें तेथें //
‘“””ध्यानयोगें ध्याता / स्वत:सीच पाही / ध्येयपणे घेई / वृत्तीमाजीं // “”””
‘ऐसी सुविख्यात / ध्यानाची ही रीत / जाणावी निभ्रांत / धनंजया //
‘ध्येय ध्याता ध्यान / येती एकत्वास / तोंवरी अभ्यास / करावा गा //
‘आत्मज्ञानीं दक्ष / मुमुक्षु तो झाला / आचरोनी भला / योगाभ्यास //‘
( अभंग ज्ञानेश्वरी )
आणि तशाच ओंव्या माऊलींच्या ज्ञानेश्वरीतील -
“ गुरूवाक्यें उठविला / बोधी निश्चयो आपुला / न्याहाळीं हातीं घेतला / आरिसा जैसा //
“”””“पैं ध्याता आपणचि परी / ध्यानरूप वृत्तिमाझारीं / ध्येयत्वें घे हे अवधारीं / ध्यानरूढी गा //“”””””
“तेथ ध्येय ध्यान ध्याता / ययां एकरूपता / होय तंव पंडुसुता / कीजे तें गा // म्हणौनि तो मुमुक्षु / आत्मज्ञानी जाला दक्षु / परी पुढां सूनि पक्षु / योगाभ्यासाचा// …….वगैरे !
गोंधळ असा की ध्याता ध्येय ध्यान ही त्रिपुटी एकरूप होण्यासाठी ध्यात्याला ध्यानाच्या योगेच ध्यान धरणे कसे शक्य व्हावे ? अर्थात त्यासाठी आणि त्याआधीं शमदमादि सर्व सोपस्कार पूर्ण होणे गरजेचे नाही काय आणि त्यासाठी साधकाने किती काळ साधन करीत राहणे आवश्यक ठरते ? येथे सद्गुरूंच्या कृपेची किती नि कशी गरज असते हे तज्ञ जाणकार विशद करतील काय ?
शंकासुराची कैफियत
१५ ऑक्टोबर २०२६.
Tuesday, October 13, 2026
ब्लडी समोसा !
ब्लडी समोसा !
मेडिकलला असताना सलग चार वर्षें एन सी सीत होतो. प्रत्येक शनिवार रविवारीं परेडवर चांगलेच ताबडून घेतले जाई, शनिवारीं दोन तास नि रविवारीं चार. मात्र रविवारीं परेड फ़ॉल आऊट होतांच कॅप्टन सितेन्दु बोस आज्ञा करीत - ‘ नाऊ गो ॲंड हॅव युअर ब्लडी समोसा’ !
मला वाटतं तेव्हापासूनच मला समोसा अधिक प्रिय झाला. माझा सहकारी मित्र आर के जैन समोसा खाताखातां उद्गारला होता, ‘अबे राहालकर तेरी नाक तो बिलकुल इस समोसे जैसी है’ आणि तेव्हापासून समोसा घेतला की मला त्याची हमखास याद येतेच येते !
वास्तविक पाश्चात्य देशांत सर्वप्रथम झेंडा रोविला तो समोश्यानेच हे मी सप्रमाण सिद्ध करू शकतो. इडलीडोसा तंदूर वगैरे नंतर नंतर लोकप्रिय होत गेले तिकडे.
मात्र उत्तम समोसा खावा तो आमच्या उत्तर हिंदुस्थानातच. पंजाबी समोसा हे नाव रूढ असले तरी कचोरी नि समोसा ही अस्सल उत्तर हिंदुस्थानी व्यंजनं ! पातळ खुसखुशीत पापुद्र्यांत लपेटलेली आलू सब्जी लाजबाब तर असतेच मात्र तींत अनारदाना एक वेगळीच लज्जत देऊन जातो. समोसा-चाट वगैरे अपभ्रंशित सामोसे. खरा समोसा विदआऊट चटणीवालाच आणि तोही सिनेमाच्या इंटरव्हल मध्यें चापलेला ! वाह.
मात्र पुण्यात आल्यावर ती जागा आधी बटाटेवडा नि आतां वडापावने घेतली आहे कारण इकडे मनासारखा समोसा क्वचित नशीबीं येतो. पहा कुणी स्पेशालिस्ट समोसावाले भेटलेच तर कळवा मला किंवा चक्क निमंत्रण देऊन तर पहा ! !
रहाळकर
१३ ऑक्टोबर २०२६.
Monday, October 12, 2026
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं……!
चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं…….!
भगवंताने चौथ्या अध्यायात म्हटले की गुण-कर्मांनुसार मानवजातीला मी चार वर्णांत विभागले - ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य आणि शूद्र. ती विभागणी करत असतानाच प्रत्येक वर्णाश्रमधर्माची कर्तव्यें देखील विशद केली. मला माहीत आहे की हे सर्व तुम्ही जाणताच. तथापि मला आज काही वेगळे मांडण्याची खुमखुमी आली आहे हे तुमच्या चाणाक्ष नजरेतून सुटले नसणार. सबब काहीही पाल्हाळ न लावतां सरळ मुद्यावर येतो, जमेल तेवढे शब्दांत मांडायचा प्रयत्न करतो.
असं पहा, आपल्यातील प्रत्येकजण आपापल्या वर्णाची आयडी घेऊन जन्माला आला, वाडवडिलांनी आपले कुळ गोत्र आणि संस्कारांची थोडक्यात पण वेळीच माहिती करून दिली आणि तेवढ्या शिदोरीवर आपण आजवर कालक्रमणा केली. काहींनी मुकाट्याने सर्व काही स्वीकारले तर काही मोजक्या मंडळींनी त्यांवर प्रश्नचिन्ह नव्हे तर अधिक जाणून घेण्याची उत्कंठा बाळगली. मला वाटतं आपण सर्व या दुसऱ्या कॅटेगरीतले आहोंत.
मी जन्माने ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य किंवा शूद्र असलों तरी प्रत्यक्षांत किंवा प्रॅक्टिकली मी या चारही वर्णांत चपखल बसतो असा विचार कधी स्पर्ष करून गेलाय का तुम्हाला ? ब्राह्मणांची सर्व कर्तव्य-कर्में, जसे अध्ययन अध्यापन यजन याजन दान आणि प्रतिग्रह तसेच अठराव्या अध्यायांत विस्ताराने सांगितलेली नऊ लक्षणे शम दम तप शौच शांती आर्जव ज्ञान विज्ञान आस्तिक्य आणि ब्रह्मकर्म ही स्वभावात:च अनुस्यूत लक्षणे मला वास्तविक अथवा खऱ्या ब्राह्मण्याला पात्र करतात. तसेच क्षत्रीय म्हणून शौर्य तेज धृती अर्थात दृढनिश्चय दक्षपण युद्धापासून पळ न काढणारा दानशूर किंवा जनरस, मॅग्नॅनिमस ईश्वरावर श्रद्धा असणारा असा क्षात्रधर्माचा लौकिक आहे, जो माझ्यातही ठासून भरलेला आहे.
वैश्य धर्माची लक्षणे सांगताना कृषी गैरक्षण वाणिज्य अर्थात दैनंदिन व्यवहार हीं स्वाभाविक कर्तव्यकर्मे सांगितलीत तर शूद्रांसाठी परिचर्यात्मक कार्यें अर्थात सेवाकार्यांचा स्वभावत:च पायंडा घालून दिलाय !
आतां मला सांगा, आपण सर्वच या चारही कर्तव्यकर्मांचे नकळत आचरण करत असतोच ना, तर मग ते चारही वर्ण आपल्यांत प्रत्यक्ष विराजमान आहेत हेही पटले असेल तुम्हाला. मग आता निव्वळ आडनांवांवरून आपण कधीही भेदभाव तर करणार नाही ना ? करा, विचार करा !
रहाळकर
१२ ऑक्टोबर २०२६.
