Thursday, November 19, 2026
गुरूवतीचा ठावो !
गुरूवतीचा ठावो…….!
मंडळी मघाशीच मी ‘गुरूवतीचा ठावो’ हे शब्द लिहून गेलो खरा मात्र त्या शब्दांचा संदर्भ शोधल्याशिवाय ‘चैन पडेना आम्हाला’, सबब पुन्हा स्मरणशक्तीला अजिबात ताण न देतां ती ओंवी झरझर नजरेपुढे आलीच !
संतश्रेष्ठ श्रीज्ञानेश्वर महाराज ‘महाभारत’ या ग्रंथाची थोरवी गाताना म्हणतात, ‘म्हणोनि हा काव्यांरावो / ग्रंथ गुरूवतीचा ठावो / एथुनी रसां झाला आवो / रसाळपणाचा //‘ - म्हणून हा ग्रंथ सर्व काव्व्यांचा सम्राट आहे, महत्व आणि थोरवीचे आश्रयस्थान असून येथूनच सर्व नवरसांच्या रसाळपणाला डौल प्राप्त झाला आहे.
श्रीज्ञानदेव जसे आपल्या सदगुरूंबद्दल बोलताना त्यांची स्तुती करत सर्व शब्दभांडार खुले करतात तसेच महाभारत या महान ग्रंथाबद्दस देखील विस्ताराने सांगतात. आपण सर्वच रामायण-महाभारत इत्यादि ग्रंथांविषयी बालपणापासून ऐकत वाचत आले आहोत मात्र त्यांचे सखोल चिंतन करावेसे अनेकांना जमत नाही, मला तर ते कधीच जमले नाही. तथापि असे काही शब्द उद्युक्त करीत राहतात हेही नसे थोडके !
रहाळकर
१९ नोव्हेंबर २०२६.
गुसांई आणि गोसाविये !
गुसांई आणि गोसाविये !
गुसांई हा शब्द प्रथम तुलसी रामायणात वाचला तर गोसाविये हा ज्ञानेश्वरींत ! खरंतर दोन्ही शब्दांचा मतितार्थ समान आहे, जसे स्वामी किंवा गुरू अथवा संन्यासी आणि विरक्त पुरूष. मुळांत मन आणि इंद्रियांवर प्रभुत्व अर्थात स्वामित्व मिळवलेला विरक्त, संन्यस्त सत्पुरूष.
गुसांईचा खरा उच्चार आहे गोस्वामी. गो म्हणजे इंद्रियें नि त्यांचा स्वामी तो गोस्वामी. या शब्दांवर लिहिण्याचे मूळ कारण आहे ते माझे स्वत:चे पुरेसे समाधान करून घेण्यासाठी आणि वाटलं तुम्हालाही या स्वाध्यायांत सहभागी करून घ्यावे !
त्याचं असे आहे की आपण कित्येकदां एखादा शब्द वाचून पुढे जात असतो मात्र तो मागे राहिलेला शब्द कधीकधी स्वस्थ बसू देत नाही. अगदी तसेच या गुसांईने केले बघा. मग त्या एकाच शब्दावरून एकापाठोपाठ शब्द नि वाक्यांची रांग लागली. आता ‘गुरूवतीचा ठावो’ आठवायचे काय कारण, पण कधीतरी केव्हातरी नजरेखालून गेलेले शब्द किंवा वाक्प्रचार अचानक स्वत:ची जाणीव करून देतात नि लगेच आपली शोधमोहीम सुरू होते. तुमचेही असे कधी होते का हो ?
रहाळकर
१९ नवंबर २०२६.
Sunday, November 08, 2026
हॅट्स ऑफ !
हॅट्स ऑफ !
आज कुणाचं कशावरून तरी कौतुक करताना उषा सहज म्हणून गेली - ‘हॅट्स ऑफ टु यू’ आणि आधी कित्येक वेळा ऐकलेल्या त्या शब्दांत मी चक्क गुरफटून गेलो. वास्तविक तिने कधीच डोक्यावर हॅट ठेवलेली निदान मला तरी आठवत नाही. नो, बहुतेक समुद्र किनाऱ्यावरच्या काही सहलींत तिने घातली असेलही पण आजच्या त्या उद्गाराचे नवल वाटत राहिले खरे.
मुळात हॅट हा प्रकार इंग्रजांनी इकडे रूजवला आणि माझ्या आधीच्या पिढ्यांनी तो शिरसावंद्य केला. आमच्या इंदोरला सिखमोहल्याच्या अगदी कोपऱ्यावर ‘दयाल भांडार शू स्टोर’ होते जिथे पादत्राणांबरोबरच विविध प्रकारच्या हॅट्स मिळत. माझे वडील खाकी कापडाने वेढलेली एक भली मोठी वेताची हॅट वापरीत, पूर्वी शिकारी मंडळी वापरीत तशी. अर्थात त्यांच्या संग्रहांत फेल्टहॅट्स सुद्धा असत मात्र त्यांनी कधी कॅप वापरलेली आठवत नाही. हॅट्स ठेवायला सुरेख हॅट-स्टॅंड्स असत. मी सुद्धा फेल्टहॅट्स बऱ्याच वापरल्या पण माझे आवडते शिरस्त्राण होती ‘बेरी कॅप जी सहसा आर्मीतले सोजीर वापरीत. इयत्ता पहिली ते आठवी पर्यंत शाळेत टोपी अनिवार्य असे नि सगळ्या टोप्या टोपीवाले केळकरांच्या विकानातून खरेदी होत. असो.
आम्ही जवळजवळ पंचवीस वर्षांपासून इंग्लंड वाऱ्या करत आहोत पण हल्लीचे इंग्रजसुद्धा हॅटचा वापर क्वचित् करताना दिसतात.
पूर्वी राजकपूरची सतत हॅट उतरवीत अभिवादन करायची खोड आणि भारतीय क्रिकेट संघ इंग्लंडच्या राणीला अभिवादन करताना आधी हॅट काढून हस्तांदोलन , आणि नंतर नंतर केवळ हॅटला हात लावायचा शिरस्ता पाळत असे मात्र आता ते सर्व कालबाह्य झाले आहे.
अर्थात वेस्ट इंडीज किंवा श्रीलंकेच्या काही खेळाडूंना कॅपकडे हात नेतांना मी टिपले आहे.
खरंतर ‘हॅट्स ऑफ टु यू’ असे म्हणत भरभरून कौतुक करायचा हा छान पायंडा आहे, त्याने कसे मनापासून कौतुक केल्याचे समाधान मिळते नाही !
रहाळकर
८ नोव्हेंबर २०२६.