Saturday, October 17, 2026
आडनावांचे अप्रूप !
आडनावांचं अप्रूप !
मराटीसकट सर्वच भारतीय भाषांतील आडनावांचे कधी कधी नवल वाटत राहते. वास्तविक मानवी जीवनांत मनुष्यांची ओळख त्यांना नांवे नि आडनावं देऊन कशी रूजत गेली हे कोडें असले तरी कित्येक त्यांचे निवासस्थानांवरून रूढ झाली, कित्येक त्यांचे व्यवसायावरून अथवा त्यांच्या कर्तृत्वावरून पडली असावींत. मराठी जमातींत जशा अठरापगड जातीजमाती आणि त्याप्रमाणे नावें-आडनांवे असतात तशाच इतर प्रांतांतही असतात हे जाणवताच त्यांतील मला माहीत असलेली किंवा ऐकलेली शेकडो नावें झरझर नजरेपुढे आली आणि मी एकट्यानेच तीं काय म्हणून आठवावीत या उद्देशाने तुमचा थोsssडासा वेळ घेईन म्हणतो !
मराठीत जाति-विशेष म्हणता येतील त्यांत प्रानुख्याने देशपांडे कुळकर्णी जोशी वगैरे तर काळे गोरे मराठे रानडे सहस्त्रबुद्धे नेने लेले तसेच पुन्हा जोशी देखील. शहाण्यौ कुळींत भोंसले पवार थोरात वगैरेंचा भरणा अधिक तर गायकवाड होळकर शिंदे प्रभृती लढवय्ये आणि सोनावणे महाजन सोनार कुंभार सुतार हेही आपलेच की. संघ शाखेत सर्वच जातिजमातीतल्या सर्वच आडनावांचा उल्लेख ‘आपला माणूस’ असाच केला जातो. सारस्वत मंडळी त्यामानाने खूप बुद्धिवंत लोक जसे जयकर कामत रेगे भांडारकर थगरसी कल्याणपूरकर बोरकर तर सीकेपी अतिशय देखणी मंडळी, चिटणीस फडणिस टिपणीस गुप्ते वगैरे नजरेपुढे आणून पाहावी. गोव्याकडचे पर्रीकर अभिषेकी सावंत साळगांवकर भोळे वगैरे अनेकानेक कलावंत ! असो.
आमचे पूर्वायुष्य हिंदी भागात व्यतीत झाल्यामुळे द्विवेदी त्रिवेदी चतुर्वेदी तसेच भारद्वाज त्यागी सत्संगी शर्मा वर्मा आणि पुन्हा जोशी देखील. सिंधी लोकात बिजलानी कृपलानी अडवाणी मोटवानी वगैरे सगळी वाणी मंडळी तर गुजराथीत शाह मोदी देसाई पटेल आणि पारश्यांत बिलिमोरिया टाटा गोदरेज अंकोला मर्चंट उम्रीगर इंजिनियर दस्तूर नि बिलपोडीवाला पालखीवाला बाटलीवाला वगैरे ‘वाला’ लोक ! पंजाबींत सगळेच शिंग (सिंग) तर बंगालींत बॅनर्जी चॅटर्जी मुखर्जी किंवा बंदोपाध्याय चट्टोपाध्याय मुखोपाध्याय वगैरे दिग्गज. दक्षिणेकडे राव रेड्डी अय्यर अय्यंगार मेनन इत्यादि ‘अप्पा’ लोक.
हे सगळे भारतीय बरे का, दूर पूर्वेकडची नावे नि आडनावे उच्चारायलाही कठिण तर पाश्चात्य देशांत बहुतेक मंडळी कुणाचे ना कुणाचे ‘सन्स’ किंवा ‘टन्स्’ ! !
आफ्रिकेतील नावं फारशी आठवत नसली तरी लई भारी बरं का.
खरंतर भगवंताने स्वत:साठी इतकी नावं घेऊन ठेवलीत की आपल्याला त्या नावांपैकी कुठले ना कुठले मिळतच गेले, मात्र भगवंताची आडनावे कोणती ? ?
रहाळकर
१७ अक्टूबर २०२६
Thursday, October 15, 2026
शंकासुराची कैफियत !
शंकासुराचे कन्फ्यूजन किंवा गोंधळ !
विबुधहो, कालपासून हा शंकासुर भारी गोंधळात सापडला आहे. नव्हे, त्याला आज कोणतीही शंका विचारायची नसून बुद्धीत झालेला गोंधळ किंवा खरंतर अज्ञान प्रकट करायचे आहे. मी मुद्दाम बुद्धीतला गोंधळ म्हटले कारण इथे मनाची लुडबुड नाही तर ज्या बुद्धीने निश्चित असे मत मांडावे तीच आज अगतिक झाली आहे या शंकासुराची. त्याचे असे झाले की त्याच्याच पुस्तकातल्या एका वाक्याने तो गोंधळून गेलाय. अठराव्या अध्यायातील बावन्नाव्या श्लोकावरील हे इंग्रजीतले भाषांतर ( की स्वैरांतर ? ) असे म्हणते - “ The Meditator sees himself through Meditation Meditatively !”
याच्या आधीच्या मराठी ओंव्या आहेत -
‘निर्मळ आरसा / घेवोनियां हातांत / न्याहाळावें त्यांत / रूप जैसे //
तैसी गुरूवाक्यें / ज्ञानाची जागृति / स्व-रूपनिश्चितीं / पाहें तेथें //
‘“””ध्यानयोगें ध्याता / स्वत:सीच पाही / ध्येयपणे घेई / वृत्तीमाजीं // “”””
‘ऐसी सुविख्यात / ध्यानाची ही रीत / जाणावी निभ्रांत / धनंजया //
‘ध्येय ध्याता ध्यान / येती एकत्वास / तोंवरी अभ्यास / करावा गा //
‘आत्मज्ञानीं दक्ष / मुमुक्षु तो झाला / आचरोनी भला / योगाभ्यास //‘
( अभंग ज्ञानेश्वरी )
आणि तशाच ओंव्या माऊलींच्या ज्ञानेश्वरीतील -
“ गुरूवाक्यें उठविला / बोधी निश्चयो आपुला / न्याहाळीं हातीं घेतला / आरिसा जैसा //
“”””“पैं ध्याता आपणचि परी / ध्यानरूप वृत्तिमाझारीं / ध्येयत्वें घे हे अवधारीं / ध्यानरूढी गा //“”””””
“तेथ ध्येय ध्यान ध्याता / ययां एकरूपता / होय तंव पंडुसुता / कीजे तें गा // म्हणौनि तो मुमुक्षु / आत्मज्ञानी जाला दक्षु / परी पुढां सूनि पक्षु / योगाभ्यासाचा// …….वगैरे !
गोंधळ असा की ध्याता ध्येय ध्यान ही त्रिपुटी एकरूप होण्यासाठी ध्यात्याला ध्यानाच्या योगेच ध्यान धरणे कसे शक्य व्हावे ? अर्थात त्यासाठी आणि त्याआधीं शमदमादि सर्व सोपस्कार पूर्ण होणे गरजेचे नाही काय आणि त्यासाठी साधकाने किती काळ साधन करीत राहणे आवश्यक ठरते ? येथे सद्गुरूंच्या कृपेची किती नि कशी गरज असते हे तज्ञ जाणकार विशद करतील काय ?
शंकासुराची कैफियत
१५ ऑक्टोबर २०२६.
