Tuesday, December 30, 2025
Sri Ganesha Stavan !
Shri Ganesh Stavan !
Greatest of Indian Saints Shri Dnyaneshwar Maharaj extolled Shri Ganesha in a very unique manner while beginning to write his famous scripture ‘Dnyaneshwari’. Here is an English version of the same for your indulgence———!
“ श्री गणेशाय नम: “
It is customary to invoke the Divine while beginning any auspicious activity or mission. Shri Dnyaneshwar Maharraj is making obeisance to the Divine while beginning to write his commentary over the Scripture Srimat Bhagwat Geeta. The Sage Sri Veda Vyasa explained quintessence of the Vedas in first four stanzas of ‘Brahma-Sutras’. Likewise Shri Dnyanadev explains meanings of entire Vedas in the very first verse !
Shri Dnyanadev regards “AUM” as being verily ‘Paramatma’ the Supreme God and pays obeisance . AUM denotes Auspiciousness !
He says, we bow down and prostrate at the Lotus Feet of Sri Ganesha, the Lord who bears sacred name Omkara. As per the Vedas, He is Eternal and worth assertion being the very Cause. He is verily the one who Knows Him as being The Self. O God, You are the one who resides and presides, thereby illumining intellect of all,’ - so says DAS of Sri Nivrutti and exhorts listeners to pay rapt attention.
Shri Ganesha, the mythological elephant God is most revered and supposedly most auspicious form amongst countless forms of God. This particular God posseses the unique distinction of being worshipped at the beginning of each and every Hindu ritual, be it Pooja Yagnya or even reading or writing a Hindu scripture. He is described in innumerable forms and his various attributes are explained as far as His physical form is concerned. Moreover, innumerable special qualities are attributed to His Being.
Shri Dnyaneshwar Maharaj in his own inimitable style brought out and described various symbols of this resplendent and magnificent form of God. He accepts in the beginning itself that Sri Ganesha’s Form and Qualities are beyond scope of words. However, it is here itself that we come across Intellectual Might of ‘Maoolee’, wherein he describes the immaculate attire, effulgent radiance and beauty par excellence of Sri Ganesha.
He says, eighteen gems representing ‘Puranas’ ( mythological scriptures ) adorn Sri Ganesha. His feet are adorned by jewellery made of special gems found in the ocean and fitted with very small soft ringing gongs. His physical form is described as bearing six upper limbs, symbolic of six-fold Hindu Philosophies (Shad-Darshana), which are Nyaya, Meemamsa - ( poorva and uttar meemamsa ) , Vaisheshika, Sankhya and Yoga.
His hands hold diagonally opposite equipment. One limb holds ‘Parashu’ ( axe ) representing reasoning or logic, while another holds ‘Ankush’ an equipment to control elephants, which happens to symbolise Justice. One hand holds the ‘Modak’ - a sweet made of coconut, jaggery and rice representing Vedanta - very quintessence of the Vedas. Another arm holds a broken elephant tooth that represents the obsolete Buddha philosophy. One hand is in blessing mode or ‘Abhaya-hasta’, which symbolises harmony of all religious tenets- Samkhya !
The straight trunk of this elephant God is symbolic of crystal clear Discrimination or Viveka, whereas His face is radiant with effulgence.
Shri Dnyanadev says, ‘I decipher two philosophies ‘Poorva and Uttar Meemamsa ( first and later part of ‘analysis’ respectively) in the region of both ears and precious jewel ‘Pravaal’ over his head, indicating mergence of Dwaita and Adwaita ( dualism and non-dualism or monism ) therein.
Fragrant flowers representing the ten Upanishads adorn his jewel-studded headgear ( Mukut ).
Sri Ganesha is Omkar-Swaroopa, the three syllables forming Omkar being AA, UU and MA. Here a-kar constitute his twin feet, u-kar huge abdomen and ma-kar his large head. These three taken together represent Omkara, Adi-Beeja or primal seed, to which I bow down reverentially and prostrate. In fact I am aware of all that by virtue of immense grace of my Guru.
मूळ प्राकृत ओंव्या अशा होत्या -
“हें शब्दब्रह्म अशेष । तेंचि मूर्ति सुवेष । जेथ वर्णवपु निर्दोष । मिरवत असे ॥३ ॥ स्मृति तेचि अवेव । देखा आंगिकभाव । तेथ लावण्याची ठेव । अर्थशोभा ॥४॥ अष्टादश पुराणें । तींचि मणिभूषणे । पदपद्धती खेंवणें । प्रमेयरत्नांची ॥५॥ पदबंध नागर । तेंचि रंगाथिलें अंबर । जेथ साहित्य वाणें सपूर । उजाळाचे ॥६॥ देखा काव्यनाटका । जे निर्धारितां सकौतुका । त्याचि रूणझुणती क्षुद्रघंटिका । अर्थध्वनि ॥७॥ नाना प्रमेयांची परी । निपुणपणें पाहतां कुसरी । दिसती उचित पदें माझारीं । रत्नें भलीं ॥८॥ तेथ व्यासादिकांच्या मती । तेचि मेखळा मिरविती । चोखाळपणें झळकति । पल्लवसडका ॥९॥ देखा षड्दर्शनें म्हणिपती । तेचि भुजांची आकृती । म्हणौनि विसंवादें धरिती । आयुधें हातीं ॥१०॥ तरी तर्कु तोचि फरशु । नीतिभेदु अंकुशु । वेदान्तु तो महारसु । मोदकु मिरवे ॥११॥ एके हातीं दंतु । जो स्वभावतां खंडितु । तो बौद्धमतसंकेतु । वार्तिकांचा ॥१२॥ मग सहजें सत्कारवादु । तो पद्मकरू वरदु । धर्मप्रतिष्ठा तो सिद्धु । अभयहस्तु ॥१३॥ देखा विवेकदंतु सुविमळु । तोचि शुंडादंडु सरळु । जेथ परमानंदु केवळु । महासुखाचा ॥१४॥ तरी संवादु तोचि दशनु । जो समता शुभ्रवर्णु । देवो उन्मेषसूक्ष्मेक्षणु । विघ्नराजु ॥१५॥ मज अवगमलिया दोनी । मीमांसा श्रवणस्थानीं । बोधमदामृत मुनी । अली सेविती ॥१६॥ प्रमेयप्रवालसुप्रभ । द्वैताद्वैत तेचि निकुंभ । सरिसेपणें एकवटत । इभ-मस्तकावरी ॥१७॥ उपरि दशेपनिषदें । जियें उदारें ज्ञानमकरंदें । तियें कुसुमें मुगुटीं सुगंधें । शोभतीं भलीं ॥१८॥ अकार चरणयुगुल । उकार उदर विशाल । मकार महामंडल । मस्तकाकारें ॥१९॥ हे तीन्ही एकवटले । तेथ शब्दब्रह्म कवळलें । तें मियां श्रीगुरूकृपा नमिलें । आदिबीज ॥२०॥”
पांडुरंग हरी वासुदेव हरी । पंढरीनाथ भगवान की जय ॥
रहाळकर
३० डिसेंबर २०२५
Monday, December 29, 2025
सन्माननीय सुहृद !
सन्माननीय सुहृद, सविनय सप्रेम नमस्कार विनंती विशेष.
आज एक विलक्षण विनंती करायची आहे तुम्हा जाणकार ज्ञानेश्वरी पाठकांकडे. असं पहा की ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेतले कित्येक सिद्धान्त छानपैकी समजावून सांगितले असले तरी माझ्यासारख्यांना ते समजून उमजून घ्यायला खूप सायास करावे लागतात. कित्येकांना ते सहज उमगतात आणि इतरांना समजावून सांगण्याची हातोटी देखील त्यांना साधत असते. अशा विशिष्ट सुहृदांसाठी ही प्रार्थनापूर्वक विनंती आहे. मला विश्वास आहे की तुम्ही मला फार वेळ ताटकळत न ठेवता माझी जिज्ञासापूर्ती लगेच करून मला उपकृत कराल.
सांख्ययोग, निष्काम कर्मयोग, ज्ञानकर्मसंन्यास योग, कर्मसंन्यास योग, आत्मसंयमन योग, ज्ञानविज्ञान योग, अक्षरब्रह्म योग, राजविद्याराजगुह्य योग, विभूती योग, विश्वरूपदर्शन योग, भक्ती योग, क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभाग योग, गुणत्रयविभाग योग, पुरूषोत्तम योग, दैवासुरसंपाद्विभाग योग, श्रद्धात्रयविउाग योग, मोक्षसंन्यास योग इत्यादी सर्व वाचून ऐकून अभ्यासून झाले (किंचित् का असेनात !) पण पहिल्याच अध्यायातील प्रारंभीच्या दोन ओंव्या सोडल्या तर तीन ते वीस या ओंव्या अजिबात समजल्या नाहीत मला. त्यांवरची प.पू.मामासाहेब दांडेकर, पूज्यनीय साखरे महाराज, स्वामी स्वरूपानंद इत्यादींचे भावार्थ समजून घेण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला खरा, पण या अठरा ओंव्या काही केल्या मस्तकात शिरत नव्हत्या नि आतां तर बाहेर पडायलाही राजी नाहीत. काय करावे ते सुचेना. एकदा वाटलं चक्क तुमच्या पायांशी बसून सोप्पा अर्थ समजावून घ्यावा, पण तेही आता इतके सोप्पे राहिले नाही हो !
सबब, दोन्ही हात जोडून आणि नतमस्तक होत तुम्हाला अशी कळकळीची विनंती की त्या अठरा ओव्यांचा सोप्या शब्दात मला अर्थ सांगाल काय ? ( ‘हें शब्दब्रह्म अशेष’- पासून ‘तें मियां श्रीगुरूकृपा नमिलें / आदिबीज’ पर्यंत )
मला ठाव हाय की असे काही तुम्हाला विच्यारून मी माझेच पितळ उघडे पाडतोय. पण मुळातच भंगार असलेले सोनें कसे होईल कितीही मुलामा किंवा पुटें चढवली तरी ? तथापि केवळ परिस-स्पर्ष तसे करू शकतो आपल्याच वस्तुसामर्थ्याने आणि ते वस्तुसामर्थ्य तुमचेपाशी असल्याचा सुगावा मला लागला आहे. सबब कृपा करून मला या संभ्रमावस्थेतून बाहेर येण्यास त्वरित धांवून यावे अशी पुन्हा पुन्हा गळ घालतो.
रहाळकर
२९ डिसेंबर २०२५
